As carrachentas

Na preparación das xornadas do pasado setembro en Ribadeo, demos co libro As carrachentas de Fina Roca, extenso traballo de investigación que fixo a autora como tese de doutoramento e que posteriormente foi publicado pola Asociación Cultural Estabañón no 2008 na editorial Lar.

Xa falamos aquí das canouras ribadenses, das poubanas de Marín, das mantidas de Vilaxoán ou de Palmeira,... nesta entrada facemos un bosquexo deste manual etnográfico e sociolóxico, produto de varios anos de procuras e mesmo de vivencias da propia autora. 

As Carrachentas, segundo Fina Roca foron as “primeiras turistas de Covas”; bañistas labregas que se achegaban ao concello de Viveiro para realizar os seus baños rituais do mes de setembro.

Coinciden as prácticas destas mulleres chegadas de "Vilalba, As Pontes, Momán, Santaballa, Ourol, Muras, Xermade, Cabreiros, Begonte, Lanzós, O Carrizo, Ferreira, Bravos, Galdo, San Pantaleón de Cabanas, Vieiro, Riobarba, Gramadoiro,...” (As carrachentas páx 61 ) coas realizadas por poubanas, mantidas ou canouras noutros puntos do litoral galego.

Só imos salientar algúns aspectos para nós novidosos ou que complementan o recollida ata este momento

Por un lado un feito que enlaza co que falaba Trapero Pardo ( ver entradas) e que estuda a autora sobre os chamados baños quentes.

En Viveiro, ao contrario doutro lugares (Ribadeo sen ir moi lonxe) non houbo casas de baños. 

Estes baños quentes realizábanse nas casas nas que paraban as carrachentas; para iso, levaban dende a praia auga de mar mesturada con algas... ben en baldes, baldetas ou “tinas” (tallas) e unha vez quentada a auga bañábanse na improvisada bañeira.

Por outro lado destacamos tamén o feito que recolle detalladamente F Roca: os rituais previos ao baño.

Despois de se xuntaren as carrachentas do mesmo lugar de procedencia, realizaban xogos nos que participaban avoas, nais e fillas , desde rodas de adiviñas ata xogos para entraren en calor... Cita a escritora o “Sampedrón” coñecido como sampedrada que comeza co ben sabido “San Pedro como era calvo...” ( páx 58).

Logo “as carrachentas espíanse na Furada das Pombas (poñían) “unha especie de túnica en forma de saco ao que lle abrían tres buratos para meter a cabeza e os brazos. A meirande parte das veces (facíano) cunha saba vella ou cunha funda dun xergón que xa non valera para nada. Pero xeralmente bañábanse en longas enaguas brancas con moito voo” “Cando saían da auga semellaba que non levaban nada porque a roupa pegábaselles ao corpo e, cando se mergullaban as nove veces, a combinación subíalles ata o pescozo como se fosen globos, deixándolles o cu ao aire entre salto e salto. Era cando máis graza nos facía aos rapaces e rapazas. Espiabámolas dende as penas pero non nos acercabamos a elas por medo a que nos tiraran pedras ou nos zorregasen”. ( páx 58, 59)

Para un coñecemento máis extenso e preciso convidamos á lectura do citado libro que recolle o fenómeno das carrachentas desde todos os ámbitos posibles (o libro está a disposición do público nas bibliotecas de Viveiro, Lugo e Santiago e por suposto á venda nas librerías.

Praia de Covas 

Notas

A primeira ilustración é a portada do libro citado

A segunda é unha panorámica de Covas feita polo fotógrafo Juan José Vivancos e pertencente á galería da Biblioteca da Facultade de Empresa e xestión pública da Universidade de Zaragoza.

Das canónigas focegas ( I )

Falamos das poubanas e mantidas, das canouras... nesta entrada imos contar o que sabemos das bañistas que da comarca mindoniense ( en sentido amplo) se achegaban a Foz a tomar os baños de setembro. Eran as que chamaban canónigas, e puntualmente montañesas, carolas e memso carpazonas,

O termo canónigas non sabemos se procede das roupas escuras e amplas con certa semellanza aos roupóns que usaban os coengos mindonienses ou pola puntualidade temporal coa que se presentaban na vila focega e mesmo a puntualidade horaria que seguramente rexían os seus baños, semellando tamén a cadencia que eses mesmos coengos tiñan que cumprir para os seus rezos ( as chamadas horas canónicas que temos visto moitas veces coa referencia horas canónigas). Tampouco non hai que desbotar a referrencia burlesca aos coengos mindonienses; lembremos que estas terras mindonienses en sentido amplo era a procedencia destas bañistas e Mondoñedo tiña Seminario diocesano e é capital da diocese con catedral; os coengos ( canónigos en castelán) tiña que haber uns poucos que seguro tamén se achegaban a Foz.O máis probable é que fose unha mestura.

For como fose o caso é que en número considerable, coas súas cestas repletas de víveres, sempre ou case sempre en grupo, a finais de agosto e primeiros de setembro achegábanse aos areais focenses e ao concello limítrofe de Barreiros, mulleres que viñan na procura de baños terapéuticos e que basicamente se comportaban de xeito semellante ás xa citadas poubanas, mantidas ou canouras.

A primeira referencia ás canónigas témola da man de Noriega Varela que en outubro do 1902, escribe o seu coñecido "Pr'as canónigas" (en entrada aparte) publicado o ano seguinte en El Regional de Lugo.

En 1905, 2 de setembro, en La Voz de Mondoñedo e no artigo Impresiones de Foz (no que se critica ao alcalde da localidade) aparece unha referencia ás canónigas:

A xeito de chanza di o xornalista: "...que otras cosas más inexplicables se ven: ¡Como que hemos visto a D. Enrique Costas hombrear en el Obispado de Mondoñedo y a Dodolindo Trigo muy cerca de concurrir con mitra en la cabeza á la playa de Foz, para darse importancia entre las canónigas! 

Anteriormente o citado xornalista quéixase do que considera unha inmoralidade por non estar acoutadas as zonas de baño para homes e para mulleres. Que tempiños!

No diario provincial "El Progreso de 8 de setembro de 1917 recóllese a seguinte nova: 

Muy a gusto, como sardina en banasta, regresan a cientos desde las playas de Foz en camiones, coches y carros, las populares canónicas (sic) magistralmente cantadas por Noriega Varela, el autor de Montañesas.En Mondoñedo y en Foz se llaman canónigas a las alegres montañesas de Abadín y Pastoriza, que vienen a bañarse al Cantábrico, las cuales toman a tres o cuatro baños diarios.

Eduardo Lence Santar en Vida Gallega o 5 de decembro de 1923 escribe:

La playa de la Rapadoira es excelente para los baños, a Foz concurren multitud de bañistas de los partidos judiciales de Mondoñedo, Villalba, Fonsagrada y Lugo 

En septiembre es cuando llegan las Canónigas

¿Quiénes son las Canónigas?

Las montañesas que van a tomar los baños 

¡Y cómo los toman!

¡ Doce y catorce en cuatro días!

Es extremo interesante ver como se bañan las buenas mozas de la montaña.

¡ Qué cuerpos más esculturales, qué alegría, qué bullicio, que algazara! 

¡ Cuadro hermoso verdaderamente encantador !

Fala a continuación das décimas de Noriega Varela que lle dedicara anos atrás. 

Nun poema titulado N'o porto de Foz, dedicado a A. Villar Ponte  o propio Lence Santar  escribe en El Compostelano o 8 de xullo de 1926

Vendoll'a gaita tocar 

ó sonado Coruxeiras

mil carantoñas faguendo

rodeado de montañesas

(e segue)

( D'as canónigas brañegas

que a Foz van todol- os anos

pra tomar en oito días

por riba de trinta baños

(...)

¡Ou anos mozos pasados

n-o porto d'a Rapadoira!

Anos que xa non volvedes,

téñovos eu n-a memoria.

E non podemos esquecer as palabras de Cunqueiro que no seu "Retablo de verano" en La Noche do nove de xullo de 1948 escribía como el só sabía facer:

"(...)Pero se irá la niebla y vendrá el sol. Vendrá el estío, el largo agosto, con la noche mayor de San Lorenzo, las fiestas de Nuestra Señora... y los baños. Vendrán de la montaña los coches con las bañistas. Aquí a las montañesas que bajan a Foz a bañarse las llaman canónigas. Traen sus grandes panes de centeno, sus palmos de tocino, sus quesos de dorada corteza. Se bañarán nueve días en una medicación casi pitagórica; el nueve conserva toda su preñez mágica y transcendente (...) número de condición humana y benéfica.

Continúa falando da invasión normanda e da defensa que fixo o bispo Gonzalo, e continúa:

San Gonzalo no sólo defendió aquel día la tierra del saco pagano, sino también este verano de hogaño, con canónigas rituales, remojándose nueves veces contra el ramo cativo, la erisipela, las verrugas , los romadizos,  y el mal de ojo. Yo, de niño, iba con otros rapacetes a la playa a coger "ollos maus" , testimoniales de tantos malos ojos como las canónigas habían librado en sus baños de San Bartolo.

Se ben é certo que a maioría das referencias ás canónigas fan alusión ás praias de Foz, cremos que ( e esta última pasaxe así o corrobora) tamén as praias do outro lado da ría do Masma ( ese San Bartolo, poñamos por caso) tiñan bañistas claro está, e tamén eran coñecidas como canónigas. Certo é que tamén aparece o termo carolas para as mesmas. 

É xa para rematar se en Viveiro hoxe está asumido maioritariamente o termo "carrachentas" ( sobre todo despois do documentado traballo de Fina Roca) para estas bañistas, unha noticia aparecida no xornal "La Voz de la Verdad" do 3 de setembro de 1917 fala das mesmas aplicándolle o apelativo canónico ( certo que habería que saber a procedencia do redactor da noticia) 

"Ha fondeado en nuestro puerto ayer el buque de guerra Bustamante. Por la noche proyectó sus potentes reflectores sobre el pueblo, produciendo el consabido aspecto fantástico y el asombro de las innumerables "canónigas" de Covas.

Nota:

As ilustracións están sacadas

A praia de Foz do blog A insua do Insua

A cabeceira do xornal de Galicina

O destrutor da rede 

Xove

Nun artigo de Marco López en LaVoz de Galicia con data 3 de setembro de 2011, baixo a epígrafe de "Os baños de setembro" entre outras cousas que nada teñen que ver co que nos atingue, comenta:

"Antigos baños marítimos que as mulleres labregas adoitaban tomar no mes de setembro, unha vez finalizados os labores do agro. As carrachentas, canónigas, poubanas ou mantidas adoitaban mergullarse na auga salgada entre sete e quince veces, nun ritual que hoxe cualificaríamos de «tratamento preventivo por prescrición médica» e que naquela época recomendaban médicos e curandeiros. 

Contan os máis vellos que algunhas labregas da Rigueira acudían á praia de Bidueiros (no concello de Cervo) onde aliviaban as doenzas dos ollos e a reuma, ademais de camiñar pola area para mellorar a falta de circulación.

Eran mulleres dun tempo no que non existía a posibilidade de apuntarse a espléndidos balnearios con circuitos de augas termais subvencionados pola Administración."

Independentemente da denominación que non aparece moi precisa, si testemuña a práctica bañista neste caso na praia de Bidueiros

A imaxe correspóndese coa praia de Paraños , praia que usaba a veciñanza de Bidueiros, Lieiro, Cervo antes da construción de Alúmina que cortou todos os camiños de acceso por estar dentro da súa propiedade. Hoxe en día só ten acceso pola costa desde a praia de Lago 

Calificativos das bañistas da montaña...

En canto á denominación destas bañistas, xa comentamos que recibían nomes diferentes segundo as diferentes localidades acolledoras.

Iniciamos aquí un paseo histórico no que faremos referencias á diferente terminoloxía na costa galega.

Bouza Brey en Nós no ano 1931 (ver ligazón) publica este pequeno artigo baixo o título "Calificativos das bañistas da montañas nos portos galegos" Adaptámolo á grafía actual: 

"A indumentaria, os costumes e o deambular pouco desenvolto das xentes do interior da nosa terra, causa estrañeza nos portos onde baixan  na tempada do verán para tomar baños de mar. De aquí nacen diversas maneiras de ser coñecidas, que adquiren carácter de xeneralidade en cada unha das localidades polas que se estende o calificativo, burlesco sempre.

Mantidas chámaselles en Marín e Vilagarcía, a cuxa denominación resposden elas dicindo :¡afamados!, ós chamadores; palmatorias, díselles en Vilagarcía; poubanas en Vigo e Pontevedra; catalinas na Coruña, onde tamén teñen o nome de postales, polo que, así  como polos de canouras, candelarias, canónigas e bienvenidas son coñecidas en Ribadeo".

Nós Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza ( 15 de xuño de 1931)

Independentemente de que a asignación do nome, hoxe sabemos, non se corresponde exactamente a como o indica Bouza Brey, como punto de partida válenos

Falta, notamos nós, termos como carrachentas ( empregado en Viveiro ) ou carolas ( empregado en Barreiros e Foz) 

Mesmo en Marín tamén temos visto que empregan en diferentes artigos de prensa o poubana que Bouza llelo asigna só ás de Vigo e Pontevedra ( ao cabo Pontevedra e Marín son limítrofes)

Tamén temos visto o termo poubanas para as bañístas que de Ribadavia e de outras zonas do interior achegábanse a A Guarda.

Curioso o " bienvenidas" que recolle o autor para as nosas canouras, e dicimos curioso, porque ao igual que noutros lugares, realmente eran benvidas por deixar sempre uns cartiños que axudaban á economía dos pousadeiros e pousadeiras, xente polo xeral humilde e que coa achega destes cartos extras mesmo puideron estudar aos fillos, como é o caso dunha casa de Ribadeo que así nolo relataron.  

A fotografía que acompaña esta entrada foi publicada por "La Carriola de Marín"  o 17 de agosto de 2022