Portada da revista coruña Moderna |
Encontrámonos novamente cunha creación literaria de Noriega Varela relacionada coas canónigas ou carpazonas como tamén as denomina o poeta.
Praia da Rapadoira, Foz 1955 |
Portada da revista coruña Moderna |
Praia da Rapadoira, Foz 1955 |
Aquí Trapero fala das canónigas para se referir a elas. Máis adiante veremos que o uso deste vocablo esténdese por toda a Mariña luguesa.
Confirma tamén a presenza de diferentes tipos de bañistas "de frío" (no mar) ou "de quente" (na casa de baños).
No artigo que titula "Ribadeo, la villa que recibe con flores al visitante" publicado o 6 de setembro de 1961, en plenas festas patronais podemos ler:
En Porcillán se acomodaban unas pescadoras "sonoras" en la lancha que iba a cruzar la ría. Calle arriba cantaban unas niñas el "Pacomio"(1). Y en la plaza, cuyos bancos se hallaban repletos de "canónigas´" o mujeres aldeanas bañistas "de frío" o "de caliente", nos esperaban dos amigos ribadenses...."
(1)Chámanos a atención a referencia á canción que cantaban unhas meniñas: o "Pacomio"
Non sabemos se fala dunha danza recollida nas Hurdes titulada o "Romance de Pancomio", da que mesmo hai unha versión galega gravada no 1921 ou da canción popular que fala dun toureiro chamado así, ou a outra recollida por Joaquín Díaz na localidade zamorá de Calabor fronteiriza con Portugal.
Nota: As ilustracións correspóndense coa medalla conmemorativa de Sargadelos pola homenaxe feita a Trapero Pardo e cunha vista do cantón do ano 1952 pertencente á colección de postais da librería ribadense "Cervantes".
Máis adiante, falando das esplendorosas festas da Patroa, volve facer referencia aos canouros: "No faltaban tampoco, aquellas gentes de las aldeas de la montaña que llegaban a Ribadeo a tomar los baños en la Casa de Baños de Porcillán. Eran los canouros, personajes curiosos de la sociología gallega que habían descubierto, y convertido en tradición pasada de padres a hijos, la bondad de las aguas del mar para curar el reuma y las más diversas enfermedades...(pax 286 e ss)
Este autor volve incidir no costume das toallas a xeito de turbante, de como o aloxamento cada quen o xestionaba ao seu xeito, os beneficios que obtiñan parentes e posadeiros, ( de aí repetimos o nome de "bienvenidas") e a finalidade curativa dos citados baños
Como curiosidade notar que Aledo fai referencia a cute branca destas montañesas, cando por cuestións do labor ao aire libre que realizaban nos seus lugares de procedencia dá pé a pensar que terían que estar os rostros queimados polo sol.
Suárbol, anos 30 do pásado século |
Contan que, antigamente este lugar chamábase Ambasaguas.
Parece que os veciños de Suárbol mais os de Valouta ( no mesmo concello) querían facer unha igrexa entre os dous lugares nun sitio que chaman o Coladín que, aínda que é máis contra Suárbol, quedaba entremedias.
Había unha imaxe da Virxe María que é a que está na igrexa hoxe. Onde está a igrexa había unha árbore. De día os de Valouta subían á Santa ao Coladín pero de noite a Santa volvía baixarse (eran os de Suárbol que querían facer a igrexa na súa aldea porque dicían que no monte a Virxe ía estar moi soa) Acabouse facendo a igrexa onde estaba a árbore e por iso ao lugar déronlle en chamar Suárbol.
Os de Valouta fixeron outra no seu sitio pero mentres os de Suárbol lle fixeron casa para o cura, os de Valouta non porque é "hijuela" de Suárbol. (A cultura popular nos Ancares, páx 32)
Dende os anos oitenta do pasado século, Suárbol ten unha estrada que a une co Piornedo , xa no concello lugués de Cervantes. Se xa tiña de sempre moita relación coa parroquia limítrofe de Donís, (os matrimonios entre a veciñanza dunha e outra provincia eran frecuentes), desde esa data e con acceso "fácil" a Donís, os rapaces en idade escolar acudían á esta escola cervantega ( xa hai anos pechada).
Suárbol reconstruído |
De Suárbol era a señora María de Naipes ( hoxe xa falecida), que cando a coñecemos ( nos primeiros anos da década do noventa) vivía xa en Donís xunto ao fillo, Pedro e a súa nora Inés.
E foi precisamente esta señora María que daquela xa superaba a barreira dos oitenta anos, a que nos contou este relato que conta a historia dun veciño que andaba no negocio do sal: "O saliñeiro do Piornedo"
Antes ían a Ribadeo polo sal. Había un veciño do Piornedo que o ía buscar e o traía nun saco ó lombo. A muller, cando lle chegaba á súa casa algunha veciña a pedirlle o sal dáballe unha cazoladiña del.
A seguinte vez que tivo o home que ir buscar o sal, díxolle á muller :
-- Desta vez vas vir comigo a Ribadeo.
E alá foron os dous. Xa en Ribadeo o señor comprou dous sacos: un máis grande e outro máis pequeno e díxolle á muller:
--Este vas levalo ti (o pequeniño).
Desde aquela cando algunha veciña lle pedía sal dicíalle ela:
-- ¡ Ala, ala, a Ribadeo a onde fun eu!.
Tamén falou a señora María que ían á Veiga de Ribadeo - hoxe Vegadeo, Asturias- a andar ou coas cabalerías. Pasaban por Navia, A Fonsagrada, A Garganta e baixaban á Veiga. Ás veces incluso chegaban a Ribadeo.
Mesmo acordan de señoras de idade que foran tomar as augas a esta vila. Ían en carruaxes desde A Veiga.
(Aquí engadimos unha nota que chega a nós nas Xornadas, o día das Canouras, da voz de Isabel Somoza que contaba en primeira persoa como lembraba que moitas destas bañistas que se achegaban en cabalerías, dos Oscos e outras zonas altas, deixaban os animais en casa da súa familia e collían ( as que tiñan posibilidade) as carruaxes , das que se fan mención no parágrafo anterior.
Ata aquí a información recollida nos anos noventa (A cultura popular dos Ancares , páx 16 e 25).
Inés López, de Casa Naipes |
Con motivo das citadas Xornadas que deron pé a este blog, Raquel Queizás quixo profundizar máis no tema das mulleres que ían a Ribadeo a tomar os baños desde os Ancares e púxose en contacto con Isolina Rodríguez da Palloza Museo de Piornedo e con Inés de Naipes ( que como xa dixemos era a nora da señora Maria).
![]() |
Portada do libro de Isolina Rodríguez |
Estas charlas deron os seus froitos, pois a información recollida ata daquela foi ampliada e serviunos para acreditar a presenza de canouras que viñan das terras dos Ancares:
"Contoume Inés o que lle contaron de Dorinda, a avoa do seu home.
Dorinda xuntábase con outras mulleres de Suárbol e os homes levábanas en cabalerías ata un sitio (A Veiga) Ao chegar ali subían a un carromato ata Ribadeo. Buscaban fonda na que paraban sobre 15 días. Ían por recomendación do médico. Pagaban con cartos a pensión, non sabe de que levaran touciño, nin nada parecido...
Moitas veces, outras mulleres que tamén estaban hospedadas na pensión, metíanse con elas chamándolle "montañesas" (o máis fino). E elas, aconselladas pola propia dona da pensión que non quería perdelas coma hóspedes, defendíanse dicindo:
"Sardiñeiroaaaaas, "jalocho arrastro".
Ata aquí o que sabemos destas valerosas mulleres, e non só das que baixaban á Mariña darse os baños, senón tamén destoutras que nos achegaron a historia que aquí transcribimos.
Este mestre e escritor mindoniense ( 1869-1947) que estudou no seminario de Mondoñedo e que ao rematar a carreira sacerdotal, Roma impediulle a ordenación por ser fillo de solteira; de 1901 a 1911 exerceu como mestre en Foz, localidade da Mariña á que acudían un monte de labregas da comarca mindoniense tomar os baños de setembro.
Temos visto que o apelativo habitual para estas boas mulleres era o de canónigas, e para estas, este autor escribiu unha composición que publicou en "El Regional" de Lugo no número correspondente ao 24 de febreiro de 1903.
Leva por título "Pr'as canónigas", aclara que é "o nombre que se da á las mujeres de determinado punto de la comarca mindoniense" e dedícallo a E. Lence Santar; asínao en "Foz 1 de octubre" (sic) de 1901 e transcribímolo tal como foi publicado no citado xornal. Posteriormente nas diferentes edicións do seu "Do Ermo" apareceron algunhas modificacións que podedes ler nesta ligazón ( a edición e a feita pola Deputación de Lugo no 2006, pax 70,ss)
(1) Espiñarcao: Fonte da parroquia de Romariz, Abadín, colindante con mondoñedo e famosa entre outras cousas por este cego moi coñecido polas súas coplas. De Espiñarcao e Romariz, falaremos máis adiante da man de Lence Santar
O termo canónigas non sabemos se procede das roupas escuras e amplas con certa semellanza aos roupóns que usaban os coengos mindonienses ou pola puntualidade temporal coa que se presentaban na vila focega e mesmo a puntualidade horaria que seguramente rexían os seus baños, semellando tamén a cadencia que eses mesmos coengos tiñan que cumprir para os seus rezos ( as chamadas horas canónicas que temos visto moitas veces coa referencia horas canónigas). Tampouco non hai que desbotar a referrencia burlesca aos coengos mindonienses; lembremos que estas terras mindonienses en sentido amplo era a procedencia destas bañistas e Mondoñedo tiña Seminario diocesano e é capital da diocese con catedral; os coengos ( canónigos en castelán) tiña que haber uns poucos que seguro tamén se achegaban a Foz.O máis probable é que fose unha mestura.
For como fose o caso é que en número considerable, coas súas cestas repletas de víveres, sempre ou case sempre en grupo, a finais de agosto e primeiros de setembro achegábanse aos areais focenses e ao concello limítrofe de Barreiros, mulleres que viñan na procura de baños terapéuticos e que basicamente se comportaban de xeito semellante ás xa citadas poubanas, mantidas ou canouras.
A primeira referencia ás canónigas témola da man de Noriega Varela que en outubro do 1902, escribe o seu coñecido "Pr'as canónigas" (en entrada aparte) publicado o ano seguinte en El Regional de Lugo.
En 1905, 2 de setembro, en La Voz de Mondoñedo e no artigo Impresiones de Foz (no que se critica ao alcalde da localidade) aparece unha referencia ás canónigas:
A xeito de chanza di o xornalista: "...que otras cosas más inexplicables se ven: ¡Como que hemos visto a D. Enrique Costas hombrear en el Obispado de Mondoñedo y a Dodolindo Trigo muy cerca de concurrir con mitra en la cabeza á la playa de Foz, para darse importancia entre las canónigas!
Anteriormente o citado xornalista quéixase do que considera unha inmoralidade por non estar acoutadas as zonas de baño para homes e para mulleres. Que tempiños!
No diario provincial "El Progreso de 8 de setembro de 1917 recóllese a seguinte nova:
Muy a gusto, como sardina en banasta, regresan a cientos desde las playas de Foz en camiones, coches y carros, las populares canónicas (sic) magistralmente cantadas por Noriega Varela, el autor de Montañesas.En Mondoñedo y en Foz se llaman canónigas a las alegres montañesas de Abadín y Pastoriza, que vienen a bañarse al Cantábrico, las cuales toman a tres o cuatro baños diarios.
Eduardo Lence Santar en Vida Gallega o 5 de decembro de 1923 escribe:
La playa de la Rapadoira es excelente para los baños, a Foz concurren multitud de bañistas de los partidos judiciales de Mondoñedo, Villalba, Fonsagrada y Lugo
En septiembre es cuando llegan las Canónigas
¿Quiénes son las Canónigas?
Las montañesas que van a tomar los baños
¡Y cómo los toman!
¡ Doce y catorce en cuatro días!
Es extremo interesante ver como se bañan las buenas mozas de la montaña.
¡ Qué cuerpos más esculturales, qué alegría, qué bullicio, que algazara!
¡ Cuadro hermoso verdaderamente encantador !
Fala a continuación das décimas de Noriega Varela que lle dedicara anos atrás.
Nun poema titulado N'o porto de Foz, dedicado a A. Villar Ponte o propio Lence Santar escribe en El Compostelano o 8 de xullo de 1926
(e segue)
E non podemos esquecer as palabras de Cunqueiro que no seu "Retablo de verano" en La Noche do nove de xullo de 1948 escribía como el só sabía facer:
"(...)Pero se irá la niebla y vendrá el sol. Vendrá el estío, el largo agosto, con la noche mayor de San Lorenzo, las fiestas de Nuestra Señora... y los baños. Vendrán de la montaña los coches con las bañistas. Aquí a las montañesas que bajan a Foz a bañarse las llaman canónigas. Traen sus grandes panes de centeno, sus palmos de tocino, sus quesos de dorada corteza. Se bañarán nueve días en una medicación casi pitagórica; el nueve conserva toda su preñez mágica y transcendente (...) número de condición humana y benéfica.
Continúa falando da invasión normanda e da defensa que fixo o bispo Gonzalo, e continúa:
San Gonzalo no sólo defendió aquel día la tierra del saco pagano, sino también este verano de hogaño, con canónigas rituales, remojándose nueves veces contra el ramo cativo, la erisipela, las verrugas , los romadizos, y el mal de ojo. Yo, de niño, iba con otros rapacetes a la playa a coger "ollos maus" , testimoniales de tantos malos ojos como las canónigas habían librado en sus baños de San Bartolo.
Se ben é certo que a maioría das referencias ás canónigas fan alusión ás praias de Foz, cremos que ( e esta última pasaxe así o corrobora) tamén as praias do outro lado da ría do Masma ( ese San Bartolo, poñamos por caso) tiñan bañistas claro está, e tamén eran coñecidas como canónigas. Certo é que tamén aparece o termo carolas para as mesmas.
É xa para rematar se en Viveiro hoxe está asumido maioritariamente o termo "carrachentas" ( sobre todo despois do documentado traballo de Fina Roca) para estas bañistas, unha noticia aparecida no xornal "La Voz de la Verdad" do 3 de setembro de 1917 fala das mesmas aplicándolle o apelativo canónico ( certo que habería que saber a procedencia do redactor da noticia)
Nota:
As ilustracións están sacadas
A praia de Foz do blog A insua do Insua
A cabeceira do xornal de Galicina
O destrutor da rede