12.12.23

Seguimos falando das poubanas de Marín

 


No xornal "La Voz de Galicia" do 18 de agosto de 2019, Marcos Gago escribe o artigo "Marín innovó en el turismo de masas con el baño de otoño para «poubanos»"

Nel escribe que "la villa portuaria mantuvo su tirón como corazón turístico de la ría hasta mediados del siglo pasado.

Marín fue hace cien años el corazón turístico de la ría, lugar de esparcimiento estival para la alta sociedad pontevedresa y la naciente clase media, y destino para las clases más populares ya empezado septiembre. En la actualidad, el presente industrial y portuario de la villa ha eclipsado ese pasado del que solo quedan en pie algún que otro chalé en Cantodarea -Villa Echegaray, el más emblemático, desapareció hace unos veinte años-. 

En las décadas finales del siglo XIX y principios del XX, podría decirse que Marín innovó con el turismo de masas. No es que llegasen miles de visitantes como lo hacen hoy a referencias turísticas como Sanxenxo, O Grove y Baiona -entre otras cosas porque no había vacaciones pagadas ni coches-, pero sí se constata la presencia de cientos de personas por septiembre, «a tomar los baños» como se decía entonces. No esperen la palabra turista, no se usaba. En su lugar utilice bañistas. En Marín, no obstante, la gente de la villa los conocía por otro nombre, los poubanos, término con el que definían a la gente de las aldeas y que al final del verano o principios del otoño acudía para disfrutar de una estancia de varios días en la costa. 

Las vacaciones de aquella época, como la actual, tenían sus diferencias, según el poder adquisitivo de cada uno. Las clases pudientes se alojaban en sus propias casas que, a modo de segunda vivienda, se construyeron en primera fila de playa, en Cantodarea y A Mouta. En los años veinte se marcharon a otros lugares, según las fábricas de salazón iban aumentando en número -los poubanos pervivieron más tiempo-. Sus idas y venidas en cada temporada aparecían reflejadas en la prensa como hitos de la semana. Fue para atender a esta clientela más pudiente por lo que se construyó en Os Praceres un hotel, cuya estructura subsiste en el colegio del Sagrado Corazón. 

Este turismo de dinero era el principal usuario de la casa de baños, que servía a modo de local de talasoterapia, a la medida de finales del XIX, y permitía el acceso a habitaciones cerradas, con bañera, que se surtían de agua del mar. 

El pueblo llano, se alojaba en las viviendas de los vecinos, que así lograban un ingreso extra. Algunos de los poubanos, que llegaban de lugares tan lejanos como Soutelo de Montes u O Carballiño, podían permitirse ir a la casa de baños. Otros, la mayoría, lo hacían en la playa. Eso sí, siguiendo los cánones del momento, separados por sexos. Primero, el Carreiro das Mulleres, más lejos el Carreiro dos Homes, separados por rocas y de tal forma que los unos no podían ver a los otros. En el femenino había hasta bien entrado el siglo casetas para que se pudiesen poner un bañador que les tapaba todo. Los dos arenales, desaparecidos en la actualidad, estaban ubicados antes de Portocelo, una playa casi desértica para el baño y que los vecinos utilizaban para dejar varadas chalanas y redes, una estampa imposible cien años después".

Nota: A fotografía é a que ilustra o citado artigo

11.12.23

Francisco Calo Lourido da súa "Cultura mariñeira"


Fixemos mención nunha entrada anterior ao traballo de Xaquín Lorenzo sobre os baños das labregas no mar, feito o estudo no ano 1969. (ver ligazón) Hoxe achegamos, da man de Raquel Queizás, o traballo feito por Francisco Calo Lourido sobre Estudos e investigacións sobre Xaquín Lorenzo Fernández, no Boletín nº 365 da R. Academia Galega e que leva como título "Cultura mariñeira". ( pódese ler aquí )
Despois de repasar as publicacións de Xaquín Lorenzo sobre o mar  chega ao seu traballo "O mar terra adentro" e indica:
(...) publica un artigo (...) no que anuncia que non pretende “eiquí esgotal-o tema, mais sí quero dar algunhas mostras de esta presencia do mar na terra adentro” (...).Empeza falando dos bañistas da montaña que ían tomar os baños de augas de mar e dinos que lles chamaban poubanos. Cando nós eramos picariños, aínda coñecemos moi ben xente desta que viña ó Porto do Son, así como as casas de baños onde se lles quentaba a auga (non era normal que nin eles nin os naturais se bañaran directamente no mar) (1), agora ben, nós falabamos sempre das mulleres e, polo tanto, en feminino.(...) Fai Calo referencia ao traballo de Bouza Brey do que xa falamos noutra entrada e indica que mantidas é o que empregabamos no Porto do Son. Deducimos, xa que logo, que os da zona ourensá non frecuentaban a nosa ría.
Poderiamos nós contar anécdotas relacionadas coas mantidas, pero o que ignorabamos é o que se nos narra neste traballo: cando volvían ós seus lugares de orixe, continuaban a facer as prácticas curativas prescritas polo médico, escoitaban o mar nos cornos que levaran de recordo e, polas noites, falaban do trasno, das bruxas e do mar, así, todo no mesmo plano, proba evidente de que o mar era para eles un mundo tan estraño e ignoto que figuraba no seu imaxinario ó mesmo nivel que as bruxas e o trasno.

(1) Pode semellar raro, pero a práctica de se bañar e nadar no mar é recente; agás excepcións, non vai máis alá da nosa infancia, pola metade de século. Os mariñeiros, sempre no mar, era habitual que non souberan nadar e, aínda hoxe, tivo que se poñer obrigatoria unha demostración de saber, cando menos, dar dúas brazadas para conseguir o elemental título de competencia mariñeira, imprescindible, hoxe, para traballar profesionalmente no mar. Pola contra, para ningún dos títulos de embarcacións de recreo se esixe coñecemento ningún de natación. 

Ata aquí parte das reflexións de Calo Lourido , nós así o transcribimos.
Para ilustrar a entrada engadimos unha fotografía do Arquivo do P. Gaite de un grupo de rapaces bañándose na praia "de la Sagrada" no Porto do Son. 
A fotografía indica que está feita entre  os anos 1910 e 1920.
Correspóndese coa punta da Atalaia do Son, onde se encontra a capela da Nosa Señora da Misericordia, chamada vulgarmente a Sagrada.
A fotografía é do muro de facebook da Asociación para a defensa do Patrimonio Cultural Galego.  

1.12.23

Xaora de Ana Moreiras


Dentro da procura da memoria viva das bañistas do interior, demos coa publicación recente de Ana Moreiras, Xaora, editada en Allariz pola editorial de Carlos Aira ( que xa publicara no seu momento a primeira novela gráfica desta autora,Madialeva

En Xaora fai un percorrido desde o seu Vilaformán trabadense ( Vilafruma na novela) e coa lingua ( xa o indica autora) propia da Mariña oriental na que está presente un número importante de refráns e frases feitas ben traídas, ata o Santiago da tvg con presenza do movemento "Defende a galega" e con referencias inequívocas ao famoso "editor" executor directo das noticias da man dos poderes da Xunta (ben coñecido por todos). Non esquece a memoria histórica , a desfeita da A-8 ao seu paso polo Fiouco, as múltiples filosofías terapéuticas alternativas,... e tampouco non dubidadmos da presenza de algunhas pinceladas da súa historia persoal.

A "avola" da protagonista( de aí vén que fagamos mención deste libro no blog) lembra como de nena ía "tomar as augas" a Bastiagueiro e a coincidencia de costume con Casares Quiroga  (lembremos que a filla deste, María, no seu París de residencia, tiña unha botella de area do citado areal.

Praia de Bastiagueiros 1937
Vemos pois como das terras trabadenses achegábase xente aos baños ás praias da Coruña e Oleiros.

Lembremos que en Bastiagueiro houbo desde a década dos vinte (s. XX) un balneario que completaría os baños de ola das bañistas que puidesen costealos.

Acción coruñesa, 12 de setembro de 1921

Outra cita que tamén nos toca de cheo é o uso da Chocolateira por parte destas mulleres. Lembremos que este era o nome que se lle daba ao tren de Vilaodriz, moi empregado polas canouras para se achegaren a Ribadeo

Recomendamos a lectura desta novela ilustrada desta profesora hoxe en Boiro con orixes en Trabada e Friol ( o seu Madialeva parte de Miraz, parroquia friolesa) e verdadeira activista cultural. 

Un bo agasallo de Nadal.

30.11.23

Noriega Varela e as canónigas ( II )

Portada da revista coruña Moderna

Encontrámonos novamente cunha creación literaria de Noriega Varela relacionada coas canónigas ou carpazonas como tamén as denomina o poeta.
Seguindo a Xose Ramón Freixeiro Mato na súa tese de doutoramento ( ver ligazón) sobre o mindoniense este poema aparece publicado por vez primeira na publicación "Coruña Moderna" no número do 26 de novembro de 1905, posteriormente aparece noutros xornais e acaba sendo publicado no seu libro "Do Ermo" co título que aquí aparece. 
Esforzadas mulleres

Vexo a neve, vexo a neve 
no curuto d'a montaña. 
e de vosoutras me lembro. 
toscalleironas rapazas. 
que vides nos derradeiros 
d'agosto, pr'as ledas prayas 
onde a musa d'os picoutos 
triste, com'os pinos, canta. 
Ben de vosoutras me lembro, 
lémbrome d'as noites craras, 
d'as vagarosas cantígas, 
d'os salouquiños d'a frauta, 
e d'os bravos aturuxos, 
que ás gueivotas axotaban. 
Y-agora que o sol s'esconde, 
agora que o sieiro avasa 
¡nin eu sei canto daría 
por ver-vos no mar, serranas, 
hastr'o pescozo metidas 
y-escaldrufrando na y-auga 
 De Dios!, ¿qué non leva xeito?, 
 ¿qué anque Xudas m'a inventara?, 
 ¿qué malos ollos me vexan?, 
¿qué feros lobos me sallan? 
Menos bulla, carpazonas, 
¡tede tino co-as palabras:
é bouba canto vos dixen, 
per' ¡ oíde!, fora chanza, 
moitas nenas d'a mariña, 
asi hax'a neve d'a cuarta 
y-os caramelos nas fontes 
y-o demo ceivo na barra, 
n'atarrecen xuntar ouca, 
nin subil'ás penas altas, 
loitando co-as nordesías 
que lles fan verquél-as bágoas; 
e si o mar n'a cuspe fora 
enciños hay pra coutal-a, 
¡ e ispense pra entrar nos rolos 
sin andar erguendo as sayas! 


Praia da Rapadoira, Foz 1955


Notas
As ilustracions son tiradas de
1 Galiciana biblioteca Dixital
2 Da páxina Fusión de Asturias . A foto pertence ao arquivo de Suso do Breogán

23.11.23

Trapero Pardo: Ribadeo, la villa que recibe con flores...

Colaborador habitual do diario El Progreso, Xosé Trapero Pardo deixou testemuña das bañistas ribadenses neste texto, que entre outras cousas aclara a consabida ocupación dos bancos da praza por parte das canouras. 

Aquí Trapero fala das canónigas para se referir a elas. Máis adiante veremos que o uso deste vocablo esténdese por toda a Mariña luguesa.

Confirma tamén a presenza de diferentes tipos de bañistas "de frío" (no mar) ou "de quente" (na casa de baños).

No artigo que titula "Ribadeo, la villa que recibe con flores al visitante" publicado o 6 de setembro de 1961, en plenas festas patronais podemos ler:

"Para nosostros Ribadeo, que recibe o despide con flores, es siempre una fiesta. Ya desde aquel primer día  en que, a bordo de un pequeño buque de cabotage (sic), que había dejado en Foz su carga de bilbainas mercaderías, nos entramos por la boca del puerto ribadense después de danzar el "Vals de las olas" sobre la cresta de unas empachadas de espuma, que rompían contra la isla Pancha y acantilados vecinos.

En Porcillán se acomodaban unas pescadoras "sonoras" en la lancha que iba a cruzar la ría. Calle arriba cantaban unas niñas el "Pacomio"(1). Y en la plaza, cuyos bancos se hallaban repletos de "canónigas´" o mujeres aldeanas bañistas "de frío" o "de caliente", nos esperaban dos amigos ribadenses...." 

(1)Chámanos a atención a referencia á canción que cantaban unhas meniñas: o "Pacomio"

Non sabemos se fala dunha danza recollida nas Hurdes titulada o "Romance de Pancomio", da que mesmo hai unha versión galega gravada no 1921  ou da canción popular que fala dun toureiro chamado así, ou a outra recollida por Joaquín Díaz na localidade zamorá de Calabor fronteiriza con Portugal.


Nota: As ilustracións correspóndense coa medalla conmemorativa de Sargadelos pola homenaxe feita a Trapero Pardo e cunha vista do cantón do ano 1952 pertencente á colección de postais da librería ribadense "Cervantes".


22.11.23

Outro vilego (M. Díaz Aledo) falando dos canouros

Na anterior entrada falamos da visión que dos canouros tiña Juan Carlos Paraje Manso. Aquí imos ver o que Manuel Díaz Aledo no seu "Entre tus calles" (2005) escribe relacionado con estes bañistas setembrinos.
Na páxina 59, indica que en Porcillán atopamos "la Casa de Baños hoy reemplazada por un establecimiento de hostelería. Una pequeña rampa daba acceso a una escueta edificación. En esos años, la Casa de Baños mantenía un cierto esplendor en los meses de verano. Eran muchas las personas que, procedentes de aldeas y poblaciones de las zonas de Fonsagrada, Oscos, La Garganta, Meira y adyacentes, bajaban a Porcillán. El aliciente eran los baños de agua del mar que allí se tomaban. Era frecuente en esos meses el espectáculo de esas gentes de las aldeas del interior,(designadas entonces con el nombre de canouros, muchas de ellas personas de cierta edad ) protegiendo su cabeza y su blanca tez, con una toalla, caminando Porcillán abajo, Porcillán arriba. Setiembre marcaba la mayor concurrencia. Además, muchos de ellos tenían parientes en Ribadeo y se albergaban en las casas de estos, permaneciendo durante los días de las fiestas patronales. Eran bastantes las familias que vivían de estas visitas, de doble finalidad, de parientes de las aldeas relativamente cercanas".

Máis adiante, falando das esplendorosas festas da Patroa, volve facer referencia aos canouros: "No faltaban tampoco, aquellas gentes de las aldeas de la montaña que llegaban a Ribadeo a tomar los baños en la Casa de Baños de Porcillán. Eran los canouros, personajes curiosos de la sociología gallega que habían descubierto, y convertido en tradición pasada de padres a hijos, la bondad de las aguas del mar para curar el reuma y las más diversas enfermedades...(pax 286 e ss)

Este autor volve incidir no costume das toallas a xeito de turbante, de como o aloxamento cada quen o xestionaba ao seu xeito, os beneficios que obtiñan parentes e posadeiros, ( de aí repetimos o nome de "bienvenidas") e a finalidade curativa dos citados baños

Como curiosidade notar que Aledo fai referencia a cute branca destas montañesas, cando por cuestións do labor ao aire libre que realizaban nos seus lugares de procedencia dá pé a pensar que terían que estar os rostros queimados polo sol.

21.11.23

Os canouros en ·Ribadensario

Iniciamos aquí unha serie de entradas nas que imos publicar as diferentes impresións e opinións que as canouras e canouros produciron en vilegos que en publicacións periódicas ou directamente en libros da súa factoría, con áxil pluma, describían os costumes desta poboación bañista.
Nesta entrada publicamos o capítulo "Los canouros" do libro "Ribadensario" de Juan Carlos Paraje Manso, publicación que recolle unha selección de colaboracións do autor nos semanarios ribadenses.
Di este home que "no constituían sorpresa sino, más bien, una anual pacífica invasión ya esperada. En agosto, terminada la siega, evacuados por el tren de Villaodrid o en los numerosos "Fiestas, Ferias y Mercados" que aquel entonces nos visitaban, procedentes de Os Oscos, Fonsagrada, Terra de Miranda, Meira, Terra Chá, etc, llegaban los "canouros", pintoresca grey de hombres, mujeres y niños, invariablemente enlutados (nuestros paisanos rinden a la muerte sus mejores galas) que, cargados con cestas, sacos y maletas y precedidos por sus posaderos, desfilaban hacia las numerosas casas --algunas de familiares o antiguos convecinos-- que se prestaban a darles acomodo.
Estas gentes del interior ("montañeses", como despectivamente solíamos llamarlos los que orgullosos poseemos los caminos del mar) --los primeros turistas, tal vez, después de los peregrinos a Santiago--, pertenecían a familias acomodadas que venían a buscar en la frescura del Cantábrico alivio a sus dolencias reumáticas los mayores, estímulo para el crecimiento los pequeños. A este fin se trasladaban diariamente a la Casa de Baños instalada en la playa de san Miguel en Porcillán, en donde, bajo la dirección sucesivamente de los doctores don Federico Martínez y don Félix Puelles, eran sometidos a baños y "chorros", de agua caliente del mar, que los consolaban.
Otros se distribuían por las playas de Figueirúa, Cabanela y el Cargadoiro, y, con gran aparato de alaridos y gritos histéricos, que el vaivén de la marea les producía, se bañaban de lo lindo. Cumplida esta obligacion ritual, se colocaban las imprescindibles toallas sobre la cabeza y se encaminaban a sus residencias.
Está de todo punto confirmada la eficacia de estas hidroterápicas sesiones: estas buenas gentes, por lo general agobiadas de trabajo, reacias o sin comodidad para beneficiarse del aseo corporal, al pasar unas semanas en un ambiente agradable, sin más preocupación que la de bañarse, comer y pasear, es de lo más lógico que se sintieran reconfortadas.
En el tiempo en que no estaban bañándose, solían pasear por las calles --consideraban de rigor el girar boquiabiertos en torno a la Torre de los Moreno, en violenta postura causante de tortícolis-- o sentarse en los bancos del Parque (los ocupaban todos) sin abandonar sus toallas que les conferían un exótico aspecto oriental y sin parar las mujeres de calcetar, hilar e incluso torcer; yo recuerdo verlas por las Cuatro Calles armadas de parafusa "torciendo" hábilmente sin dejar de pasear. Existía la creencia de que las mujeres que venían "a los baños" estaban moralmente obligadas a tejer un par de "chapos" para cada miembro de la familia, en justa reciprocidad al beneficio de que eran objeto.
A la mayoría de los "canouros", ¡cómo no! les fascinaba Ribadeo: el mar, el clima suave, las doradas escamas de la Torre, las calles limpias y bien pavimentadas -- que, aunque parezca mentira, nuestra villa tuvo algún día--, la banda de música, a cuyos conciertos acudían extasiados, la comodidad y riqueza de las casas de labor cercanas, el apoteosis de nuestras fiestas (en las que invariablemente corrían despavoridos al desencadenarse la traca), fueron causa de que muchos ya no pudieran vivir tranquilos, ni un solo día más, en sus incómodas aldeas, hasta trasladarse definitivamente a Ribadeo. Estas aportaciones a nuestra comunidad, adquiriendo y reconstruyendo casas ruinosas, ocupando caseríos que la emigración americana había vaciado, etc, fue en algún momento de tal importancia que se llegó a bautizar socarronamente con el nombre de "Avenida de Meira" a la calle Amando Pérez.
Esta atracción tuvo casos enternecedores, tales como el del "señor Francisco", octogenario de arriba de Mondoñedo. Era éste un hombrecillo pulcro y refinado que apoyaba su vejez en dos cayados. Se prendó de tal modo de Ribadeo que no quería marcharse ni a tiros. En vano acudían sus familiares a buscarlo una y otra vez, maldiciendo la mala hora en que se les había ocurrido mandarlo "a los baños". Cuando se daban cuenta ya se había metido en otra temporada.  Frágil pero enérgico, esgrimiendo sus bastones, se opuso a volver a su aldea y permaneció con nosotros hasta el fin de sus días. Su endeble figurilla se había convertido en un elemento urbano más, y era recibido con agrado en zapaterías, hornos, peluquerías, tiendas y talleres en los que le tenían su sitial, permaneciendo un rato departiendo hasta continuar su ronda de visitas. Jamás renegó de su aldea, antes al contrario, siempre decía: "Ahora pronto teño que volver... Pronto teño que marcharme.."’ Y así año tras año.
A los ribadenses, en términos generales, no nos caían simpáticos "los canouros": hería nuestra delicada susceptibilidad de vilegos, aquella pacífica invasión de extraños a nuestro medio, que olía a humo, caminaba a saltos y vestía, actuaba y hablaba de forma diferente (Aunque —sorprendentemente— los montañeses, por similitud de vocablos, y modales dulces y corteses, son más afines con los ribadenses que los habitantes de los pueblos costeros ga1legos e incluso que los de las mismas aldeas colindantes) Temíamos que los transeúntes y veraneantes "de ciudad" creyesen que eran de Ribadeo y que el prestigio de Villa elegante y moderna, del que siempre hicimos alarde, saliese malparado. Aunque con su pensión y talegadas que contenían aves, patatas, alubias, castañas, grano, cecina, carne salada de cerdo, chorizos, etc.) contribuyeran al sostenimiento de gentes de nuestro pueblo, de modesta condición, y de que solían efectuar copiosas compras en el comercio local (fue largo tiempo conmentado el caso de una canoura que compró ¡dos pares de medias de cristal!) sin olvidar que, con su desenfadada actitud en las playas --despelotándose alegremente y bañándose en paños menores-- contribuyeron decisivamente a ponernos al día en materia anatómica, no eran estos, al parecer,  méritos suficientes para que dejásemos de zaherirlos y contar de ellos casos y chismes de mala ralea. No les perdonábamos que acapararan los bancos del Parque y los acusábamos de ser portadores de "viajantes".
Aunque debo decir, en honor a la verdad --y que así conste por los siglos de los siglos-- que, después de fatigosas investigaciones, no he podido hallar noticia de que en algún momento sus pulgas se hayan peleado con las nuestras".
Constatamos como as prácticas eran as mesmas que en toda a costa galega: chegada empregando diferentes medios de transporte ( non podemos esquecer a importancia do tren de Vilaodriz, aquí en Ribadeo, ao igual que a liña férrea --1ª de Galicia-- coñecida como  "El compostelano" que unía Conxo con Carril para Vilagarcía)
O uso dos parques para sentar ( que xeraba as mesmas queixas vilegas en todas partes) o aproveitamento do tempo libre para calcetar (todas as personas coas que contactamos fan alusión a esta actividade produtiva).
O beneficio comercial e económico tamén queda reflectido. De aí que Bouza Brey teña recollido o termo "bienvenidas" para estas canouras.
A inxusta acusación de portadoras de parasitos a estas canouras que non cremos superasen a presenza media destes ectoparasitos na poboación vilega ( dito con todos os respectos)
Ao tempo, ese correr espavorecido que indica Paraje ante os inicios das tracas festivas serían continuación do medo que soportaban cando mozos vilegos lles tiraban petardos cando estaban sentadas no Cantón (segundo nos relatou Eduardo Gutiérrez)
Por último citando como anecdótico o caso do sr Francisco, indicar que a corrente migratoria cara as vilas mariñeiras, neste caso Ribadeo, xerouse por parte da poboación destas terras do interior que, unha vez coñecido o mar, a suavidade do clima e as condicións de vida, decidiron cambiar de aires. O caso retranqueiro da avenida de Meira, non é máis que o reflexo dunha dinámica que achegou á vila a moitos destes bañistas que asentaron no concello e que pasaron a formar parte da poboación estable desta ría.     

14.11.23

Canouras das terras ancaresas

Suárbol, anos 30 do pásado século

En agosto deste 2023 o concello leonés de Candín cambiou o seu nome polo de Val dos Ancares. Neste concello, ao pé do Cuíña, hai unha aldea: Suárbol, que segundo a lenda tamén cambiou o seu nome

Contan que, antigamente este lugar  chamábase Ambasaguas. 

Parece que os veciños de Suárbol mais os de Valouta ( no mesmo concello) querían facer unha igrexa entre os dous lugares nun sitio que chaman o Coladín que, aínda que é máis contra Suárbol, quedaba entremedias.

Había unha imaxe da Virxe María que é a que está na igrexa hoxe. Onde está a igrexa había unha árbore. De día os de Valouta subían á Santa ao Coladín pero de noite a Santa volvía baixarse (eran os de Suárbol que querían facer a igrexa na súa aldea porque dicían que no monte a Virxe ía estar moi soa) Acabouse facendo a igrexa onde estaba a árbore e por iso ao lugar déronlle en chamar Suárbol. 

Os de Valouta fixeron outra no seu sitio pero mentres os de Suárbol lle fixeron casa para o cura, os de Valouta non porque é "hijuela" de Suárbol. (A cultura popular nos Ancares, páx 32)

Dende os anos oitenta do pasado século, Suárbol ten unha estrada que a une co Piornedo , xa no concello lugués de Cervantes. Se xa tiña de sempre moita relación  coa parroquia limítrofe de Donís, (os matrimonios entre a veciñanza dunha e outra provincia eran frecuentes), desde esa data e con acceso "fácil" a Donís, os rapaces en idade escolar acudían á esta escola cervantega ( xa hai anos pechada).

Suárbol reconstruído

Tamén é coñecido o devastador incendio que no ano 1957, no mes de febreiro, sufriu esta aldea que queimou practicamente todas as pallazas que conformaban a poboación.

De Suárbol era a señora María de Naipes ( hoxe xa falecida), que cando a coñecemos ( nos primeiros anos da década do noventa) vivía xa en Donís xunto ao fillo, Pedro e a súa nora Inés.

E foi precisamente esta señora María que daquela xa superaba a barreira dos oitenta anos, a que nos contou este relato que conta a historia dun veciño que andaba no negocio do sal: "O saliñeiro do Piornedo" 

Antes ían a Ribadeo polo sal. Había un veciño do Piornedo que o ía buscar e o traía nun saco ó lombo. A muller, cando lle chegaba á súa casa algunha veciña a pedirlle o sal dáballe unha cazoladiña del.

A seguinte vez que tivo o home que ir buscar o sal, díxolle á muller : 

-- Desta vez vas vir comigo a Ribadeo. 

E alá foron os dous. Xa en Ribadeo o señor comprou dous sacos: un máis grande e outro máis pequeno e díxolle á muller: 

--Este vas levalo ti (o pequeniño). 

Desde aquela cando algunha veciña lle pedía sal dicíalle ela:

-- ¡ Ala, ala, a Ribadeo a onde fun eu!. 

Tamén falou a señora María que ían á Veiga de Ribadeo - hoxe Vegadeo, Asturias- a andar ou coas cabalerías. Pasaban por Navia, A Fonsagrada, A Garganta e baixaban á Veiga. Ás veces incluso chegaban a Ribadeo. 

Mesmo acordan de señoras de idade que foran tomar as augas a esta vila. Ían en carruaxes desde A Veiga.

(Aquí engadimos unha nota que chega a nós nas Xornadas, o día das Canouras, da voz de Isabel Somoza que contaba en primeira persoa como lembraba que moitas destas bañistas que se achegaban en cabalerías, dos Oscos e outras zonas altas, deixaban os animais en casa da súa familia e collían ( as que tiñan posibilidade) as carruaxes , das que se fan mención no parágrafo anterior. 

Ata aquí a información recollida nos anos noventa (A cultura popular dos Ancares , páx 16 e 25).

Inés López, de Casa Naipes

Con motivo das citadas Xornadas que deron pé a este blog, Raquel Queizás quixo profundizar máis no tema das mulleres que ían a Ribadeo a tomar os baños desde os Ancares e púxose en contacto con Isolina Rodríguez da Palloza Museo de Piornedo e con Inés de Naipes ( que como xa dixemos era a nora da señora Maria).

Portada do libro de Isolina Rodríguez

Estas charlas deron os seus froitos, pois a información recollida ata daquela foi ampliada e serviunos para acreditar a presenza de canouras que viñan das terras dos Ancares: 

"Contoume Inés o que lle contaron de Dorinda, a avoa do seu home.

Dorinda xuntábase con outras mulleres de Suárbol e os homes levábanas en cabalerías ata un sitio (A Veiga) Ao chegar ali subían a un carromato ata Ribadeo. Buscaban fonda na que paraban sobre 15 días. Ían por recomendación do médico. Pagaban con cartos a pensión, non sabe de que levaran touciño, nin nada parecido... 

Moitas veces, outras mulleres que tamén estaban hospedadas na pensión, metíanse con elas chamándolle "montañesas" (o máis fino). E elas, aconselladas pola propia dona da pensión que non quería perdelas coma hóspedes, defendíanse dicindo: 

"Sardiñeiroaaaaas, "jalocho arrastro".

Ata aquí o que sabemos destas valerosas mulleres, e non só das que baixaban á Mariña darse os baños, senón tamén destoutras que nos achegaron a historia que aquí transcribimos.

Nota
As fotografías pertencen 
á páxina 60 años de aquel febrero de 1957 en que el fuego arrasó Suárbol
e á paxina The pandeira 

9.11.23

Dos baños aristocráticos: ocio e saúde

Da man de Raquel Queizás chegamos á páxina da Biblioteca Nacional que fala da orixe contemporánea dos baños de mar.
No blog da citada institución, Antonio García Jiménez debulla polo miúdo este inicio e crecemento dos baños no Cantábrico.
É no ano 1829, cando damos co primeiro regulamento para ordenar os baños e segregar os sexos. Falamos de Donostia. Aí empezou a achegarse a nobreza que pouco a pouco foi aumentando en presenza. Así no 1845 unha noviña Isabel II, consolida a cidade como estación balnearia de primeira orde.     
Pero foi Santander a primeira cidade cántabra que, a mediados do s. XIX, anunciaba nos xornais madrileños os baños de mar, tamén chamados daquela “baños de ola”.

O primeiro deses anuncios que atopamos data de 1847 co título: “Baños de oleage en Santander” (El Español, 16 de xullo de 1847).
Eran tempos nos que a chegada á praia santanderina, por excelencia, facíase en carruaxes ou dilixencias.
O habitual era que a xente do interior que se achegaba aos areais non soubesen nadar; o risco era evidente, polo que se instalaban maromas para que os bañistas tivesen máis seguridade, non só por poder ir agarrados a elas, senón tamén, por ser vixiadas por mozos vigorosos e atléticos que acudían, de xurdir algún tropezo.
O uso destas maromas estendeuse por todos os lugares onde había casas de baño ao pé do mar.
Xa temos visto que a ribadense “La Cantábrica” tíñaas instaladas e  máis dun afogamento seguro que evitaron.
Lembremos un suceso ocorrido o 2 de setembro de 1922, nesta casa de baños de Ribadeo. Na praia houbo que salvar a unha bañista que a piques estivo de afogar, Mercedes Lahoz. Grazas a intervención, non sabemos se de usuarios, usuarias ou maromos, o caso é que esta filla do notario da Veiga foi salvada, e foi tanta alegría que posteriormente celebrouse un acto de homenaxe ao salvador , Luciano Martínez e á salvadora: Elisa Alonso de García Soto (sic). 
Lembremos tamén que moitas das nosas canouras non se poderían permitir o luxo dos baños quentes para se bañar. Tomaban "baños fríos" como indicaba Trapero Pardo.  Téñennos contado que : ou ben se arrimaban as penas con coidado para se introducir na auga, ou ben metíanse ata pouco máis arriba dos xeonllos, para despois botarse ao mar e coas mans camiñar no fondo pedregoso, ou ben, para escorrentar o medo, outras entrarían con grande algarabía collidas entre elas das mans. Non esquezamos que o mar era un elemento novidoso para elas, e terían entendemos o debido respecto. 
Volvendo á orixe aristocrática deste costume: Xa falamos de Isabel II que aconsellada polos seus médicos e para tratar as doenzas de pel que sufría cambiou "La Concha" e achegouse ata “El Sardinero” no ano 1861 ( seguimos por Santander).
Estas prácticas quedaban acoutadas á nobreza e burguesía que podían facer fronte aos gastos de desprazamento, estadías e servizos de praia. Pensemos que en chegar a Donostia empregábanse máis de cincuenta horas de viaxe.

De feito algunha publicación hai que mostra cantidade de fotografías das clases altas na costa cantábrica ( e por suposto non hai rastro das nosas bañistas): “Veranos en el Cantábrico. Casas y familias 1885- 1945” editado polo Equipo Turner.
Estas praias, El Sardinero, La Concha ( na imaxe) ou a francesa de Biarritz, eran visitadas pola "crème de la créme", polo que trataban de mellorar os servizos a ofertar para non perder clientela. 
Lugares como Comillas, Ribadesella, Zarauz,... competían para atraer este incipiente turismo decimonónico que foi o que introduciu aos poucos os baños como práctica estival. 
Importante era o sistema de protección da moralidade ( xa falamos da segregación por sexos ( dándose a situación paradoxal de que as familias non podían ir xuntas aos baños).
Enxeños creados "ad hoc" para combinar pudor con baños salinos invadiron estas praias que máis ben semellaban campamentos.Aínda non tiña valor social o bronceado. Na imaxe de abaixo, praia de "El Sardinero"
Iso si, a realeza gozaba dunha infraestrutura máis elaborada ( ver fotografía: caseta real da praia de "La Concha").

No verán do 1849 visitaron Santander ao redor de tres mil persoas segundo indicaba a Revista de Santander.
Aos poucos foi medrando a presenza mesetaria nas praias de “El Norte” como adoitaban dicir daquelas por Madrid. Tal foi a popularidade que no 1899 o xornal satírico “El Motín” publicaba : "Allá a las costas cantábricas y a las playas francesas van en requerimiento de aire saturado de oxígeno para los pulmones todas las personas que pueden hacerlo; unas con desahogo, otras, a costa de sacrificios, y todas, o la mayor parte, más que por necesidad, por rendir culto a la moda. Hacen bien. Después del 15 de Julio todos los que quedan aquí van jadeantes por esas calles sudando la gota gorda, y sin tener más distracción que la de tragar polvo por las tardes en Recoletos, y llevan además un sello de pobretones y cursis que da miedo…La moda de veranear se ha impuesto de tal forma que hoy, desde el senador por derecho propio hasta el carbonero, desde la duquesa hasta la tendera de comestibles, van a tomar baños de ola como si les fuera imposible la vida sin ellos".
Ao cabo, Donostia chegou a ser a preferida pola realeza pois a rexente M Cristina prefería a localidade vasca por estar máis preto de Biarritz, onde veraneaba a realeza europea desde que a puxera de moda a emperatriz Eugenia de Montijo.

Nos anos trinta do pasado século a presenza de bañistas xa era moi numerosa ( El Sardinero, primeira metade da década dos trinta) . Evidentemente a guerra civil e a dura postguerra non favoreceron estas prácticas que se foron recuperando aos poucos, ata hoxe.

7.11.23

De guías, bañistas, montañesas, ordenanzas,...

A preocupación pola interacción saúde-hixiene e polo uso da auga como elemento terapéutico vén de vello.
Xa na segunda metade do XVIII podemos ler manuais que dan indicacións ao respecto. 
Temos noticia de que o propio Gaspar M de Jovellanos, recluído no Castelo de Bellver a principios do s XIX  solicitaba permiso real para poder tomar baños de mar dado a súa precaria saúde.
E de seguro a cousa vén de moito máis atrás.
Lembremos os nove baños da Lanzada sen saír da casa: a súa orixe pérdese na noite dos tempos; sen pararnos no uso curativo e máxico das fontes que percorren a xeografía do noso país (queda para outra entrada).
Houbo máis libriños dedicados ao uso correcto das augas, sobre todo as medicinais dos diferentes balnearios peninsulares. 
O primeiro que atopamos, nós, con inclusión dos baños salinos correspóndese coa publicación no ano 1852 dunha Nueva guía del bañista en España escrita por Aureliano Maestre de San Juan. 
Evidentemente ten que haber publicacións anteriores (o adxectivo nueva) non deixa lugar a dúbidas.
Pero vale este como inicio, nel (1852 repetimos), faise unha relación dos lugares máis frecuentados polos bañistas neses tempos en toda a costa  e xa aparece Ribadeo ( único da provincia de Lugo) ao igual que Castropol do outro lado da ría.
O concepto bañista está claro; o que non está tan nidio é a diferenza entre un ou unha aséptica bañista, que seguen as modas da nobreza borbónica e a burguesía en Santander ou Donostia,  e as nosas labregas que coa súa suor daban chegado a tomar os seus terapéuticos baños cando o verán empezaba a declinar.
Dicimos isto, porque en innumerables lugares vemos fotografías que non fan diferenza e mesmo chaman a confusión.
Para mostra 2 fotografías do fb "Fotos antiguas de Vilagarcía de Arousa":

A de arriba claras mantidas (bañistas labregas) e a de abaixo simples bañistas que aproveitan o verán para tomar salutíferos baños; pero nin as roupaxes, nin o tempo (deixan as praias cando chegan as mantidas), nin os posados correspóndense coas humildes "montañesas" que nos ocupan.

O que si sabemos con certeza é que os baños de mar que se foron, como estamos vendo, xeneralizando, crearon algúns problemas de convivencia nos areais, que tiñan que ver co decoro e a moralidade: os "bos costumes". 
As cousas foron cambiando ao longo dos anos pero ao principio cando se asentou o hábito dos baños de mar, os concellos tiveron que establecer normativas estritas e incluso diferenciar zonas de baño dependendo dos sexos... e engadir as prohibicións correspondentes ás citadas medidas.
En 1861 Ribadeo (o concello) dita unhas normas ( chegan a nós da man de Alberto Paraje a través de Noemi Díaz Orol ) para tentar de acoutar zonas de baño e mesmo tempo de permanencia nos lugares designados
Situémonos a mediados do s. XIX e dar lectura a algunha das citadas ordenanzas esquecendo o presentismo

Estas normas eran esixidas polos bos cidadáns e servían de ferramenta electoral nas diferentes contendas. A prensa local das diferentes vilas mariñeiras están trufadas de sesudos artigos argüíndo a necesidade de atallar a excesiva voluptuosidade das bañistas, as inmoralidades e certas indecencias.
Por certo! sempre poñendo o ollo no papel que xogan as mulleres.
Estes próceres, claro está, no seu deber de vixilantes seguro acudían prestos a ver que se cocía nos areais; non por regalar o ollo, en absoluto!, como labor informante para despois do café e a partida, poder opinar e enviar o artigo con máis detalles á prensa local. 
Quen desexe consultar máis polo miúdo as Ordenanzas completas pode facelo nesta ligazón



6.11.23

Pr'as canónigas! (Noriega Varela)

Este mestre e escritor mindoniense ( 1869-1947) que estudou no seminario de Mondoñedo e que ao rematar a carreira sacerdotal, Roma impediulle a ordenación por ser fillo de solteira; de 1901 a 1911 exerceu como mestre en Foz, localidade da Mariña á que acudían un monte de labregas da comarca mindoniense tomar os baños de setembro.

Temos visto que o apelativo habitual para estas boas mulleres era o de canónigas, e para estas, este autor escribiu unha composición que publicou en "El Regional" de Lugo no número correspondente ao 24 de febreiro de 1903.

Leva por título "Pr'as canónigas", aclara que é "o nombre que se da á las mujeres de determinado punto de la comarca mindoniense" e dedícallo a E. Lence Santar; asínao en "Foz 1 de octubre" (sic) de 1901 e transcribímolo tal como foi publicado no citado xornal. Posteriormente nas diferentes edicións do seu "Do Ermo" apareceron algunhas modificacións que podedes ler nesta ligazón ( a edición e a feita pola Deputación de Lugo  no 2006, pax 70,ss) 


Pr’as canónigas 

Montañesas, ¡boa sorte!; 
eu adiós non vol-o digo, 
que sempre fun voso amigo, 
y- heivos d’olvidar co-a morte. 
Cando, aturulando forte, 
chegástedes á ribeira, 
pensei qu´ estaba na feira 
de Gontán, xunto d’ aquelas 
carpazonas coma estrelas, 
que bailan a muiñeira. 

Vades boas de troular: 
inda ben non era día, 
quen vos despide xa vía 
brañegas cabo do mar. 
¡Que pulos! ¡que esbatuxar 
n-a i-auga!; gueibotas tolas, 
roxas com’as amapolas 
qu’ hay n-os centeyos d’aldea 
 brincábades pol-a area 
y-entr- as escumas d’as olas [...] 

donde había colorados
refaixos, campaba o cego 
D’Espiñarcao (1) , un brañego 
¡ Si os hay n-a Corda escolmados! 
As trazas d’os nemorados 
feitízanlle a ispiración 
tras vosco viña ó Espigón 
pra cantar; ¡ mais eu choraba! 
Que n-as copras latexaba 
d’a montaña o corazón 

¡As San Lucas me lembrou 
aquel cantar! ¡que tres días 
con tres noites! E ¡que crías 
van feirear!... Xa pasou 
a mocedá; mais quedou 
acesa algunha muxena 
n-o borrallo: ¡ A fonda pena, 
que sinto lonxe d’a serra! 
¡As feiras d’a miña terra! 
¡ os ollos d’a miña nena!

Diz que quedan para inzar 
pulgas ¡a vao! n-as lareiras 
e fungando as manxupeiras (2)
onde adoitades parar; 
Deixádeslles que rascar 
así como lles fai falla 
e porque o mar xa vos ralla 
fartas de larpar sardiña 
ides pra vosa casiña 
ver os medeiros d’a palla 

¡ y-as ovelliñas ...y -a frol 
d’os toxales!, ouro vello 
 que ten n-as follal-o sello 
 d’os chuchos que lle da o sol; 
¡Virxen do Monte! ¡ C’un fol 
ao lombo tamen m’eu iba! 
¿ mais que digo? ¡xa cautiva 
teño a miña libertade! 
Marchade, nenas, marchade... 
¡non volva o demo pra riba! 

(1) Espiñarcao: Fonte da parroquia de Romariz, Abadín, colindante con mondoñedo e famosa entre outras cousas por este cego moi coñecido polas súas coplas. De Espiñarcao e Romariz, falaremos máis adiante da man de Lence Santar

(2) manxupeira : Non sabemos o significado que adopta Noriega: 1 Cociñeira que non adereza nin sazona as comidas, porque non sabe ou porque non quere. 2. Celestina. Chismosa.

Nota
A fotografía de Noriega está sacada da páxina web do concello de Calvos de Randín, Ourense, onde botou dous anos de mestre (1911-1913)
A da praia da Rapadoira está sacada do blog O Gabinete de Foz. Non sabemos se haberá algunha canóniga polo medio

Presentación na prensa dos "Baños do mar"

Nota de prensa en La Voz de Galicia do 21 de setembro de 2023, presentando as xornadas Setembro x Natural e en concreto o relacionado coas canouras e a caseta de baños.
Presentación feita pola guía e colaboradora deste blog Noemí Díaz Orol. 

Así eran os baños en un thalasso de hai cen anos no Norte galego




Ribadeo divulga a historia das «canouras» e os 9 baños de setembro en Setembro X Natural e a actividade «Baños de mar» esta fin de semana. 
Coñécese como talasoterapia ao «tratamento ou curación a través de sustancias mariñas» e a raíz da devandita palabra grega (thalasso) significa mar. O Cantábrico espertou un costume arraigado no tempo, os baños de setembro, que tivo fama e aínda ten eco na Mariña, lembrando o nome que recibían as mulleres que outrora os realizaban: «carolas» en Foz ou Barreiros ou «canouras» en Ribadeo. Destas últimas falará Noemi Díaz Orol en «Baños de mar» do ciclo Setembro x Natural do Concello ribadense esta fin de semana.
Como guia da visita pero tamén como «neta de Josefa Fernández Santos, canoura». 
Explica que chegaban a Ribadeo a «dar os 9 baños de setembro unha vez rematados os traballos da malla e recolección das colleitas», en grupos familiares ou veciñais e aloxándose en casas locais. Procedían principalmente da Ribeira de Piquín, Pol ou Meira, desprazándose en rutas especiais de autobús da Empresa Ribadeo, ou as de Riotorto e A Pontenova no tren de Vilaodriz.
Recomendados por médicos ou divulgados socialmente, estes nove baños eran un período de relax tras o duro labor do campo e para mellorar a saúde ao «reforzar o sistema inmune de cara ó inverno, evitar enfermidades coma o bocio grazas ás algas ou á inxesta de peixe ou favorecer o apetito e o crecemento e desenvolvemento dos nenos», sinala. Máis beneficios, en caso de problemas de pel ou articulatorios, mesmo en depresións, agrega a guia. 
Considera Noemi Díaz que foron as primeiras turistas: «Elas non só pagaban a estancia, senón que incluso ás veces deixaban parte dos produtos que traían do rural nas casas onde se aloxaban». 
Á volta, algunhas «volvían á súa terra coas alforxas das súas burras cheas de sal, produto difícil de conseguir en zonas afastadas da costa e esencial para a conservación dos produtos da matanza», engade, indicando que o termo de «canoura» tiña naquela época certo significado despectivo, chegando a ser obxecto de bromas por parte de rapaces do lugar". 
Noemi Díaz sinala, ademais, que «non había, normalmente, relación entre as canouras e os ribadenses». Excepto coas súas caseiras, que estaban sobre todo nas zonas máis próximas ás praias onde se daban os baños: Cabanela, San Miguel e O Cargadoiro. Os baños tiñan a súa propia normativa, «conservándose incluso unha ordenanza do ano 1861» en Ribadeo, agrega. 
 «Só as mulleres procedentes das familias máis acomodadas do interior podían permitirse o luxo- sinala a guía - de ir dar os chorros na casa de baños, lugar que nun principio estaba destinado só a mulleres e que era frecuentado maioritariamente polas matriarcas das familias máis podentes de Ribadeo». 

A casa de baños

 


A caseta de baños de San Miguel, A Cantábrica, tiña dúas escaleiras para baixar á praia e dous cuartos de hidroterapia (baños quentes, duchas e baños de asento). 
Construíuse na primeira década do século XX, baixo solicitude de 1891 do médico Federico Martínez Montenegro, demandando ao presentar o proxecto «unha casiña onde as damas (máis adiante permitiuse o acceso masculino, dividindo as instalacións por sexo) poidan polo menos estar a gusto» e atendendo á «necesidade de preparar un lugar salubre para os baños, así como dotar ó peirao de Ribadeo dunha instalación destinada ó coidado corporal», explica a guia. 
Díaz Orol indica que as «canouras» identificábanse pola súa vestimenta : «Unha enagua branca de tea de saba que se inflaba coa brisa mariña e se levantaba ó flotar segundo as mulleres se ían introducindo na auga.
As bañistas ribadenses distinguíanse xa, en determinada época, das anteriores polo uso do bañador». 
Mentres, queda aínda moito por indagar sobre o tema, un grupo dunha decena de persoas realiza esta semana os nove baños, que finalizarán o 24. «É unha experiencia que tamén nos está aportando a nivel emocional». 
Este artigo incorpórase ao blog por ser parte primixenia desta andaina nacida a raíz da procura de información sobre as canouras e casa de baños que levaron a cabo tanto Noemí Díaz, como Raquel Queizás, Ana Fernández e un logo etc.
Das alfombras sacudidas, das ventás que se foron abrindo e das memorias desenferruxadas foise xuntando aos poucos información que van nutrir este caderno