6.11.23

Pr'as canónigas! (Noriega Varela)

Este mestre e escritor mindoniense ( 1869-1947) que estudou no seminario de Mondoñedo e que ao rematar a carreira sacerdotal, Roma impediulle a ordenación por ser fillo de solteira; de 1901 a 1911 exerceu como mestre en Foz, localidade da Mariña á que acudían un monte de labregas da comarca mindoniense tomar os baños de setembro.

Temos visto que o apelativo habitual para estas boas mulleres era o de canónigas, e para estas, este autor escribiu unha composición que publicou en "El Regional" de Lugo no número correspondente ao 24 de febreiro de 1903.

Leva por título "Pr'as canónigas", aclara que é "o nombre que se da á las mujeres de determinado punto de la comarca mindoniense" e dedícallo a E. Lence Santar; asínao en "Foz 1 de octubre" (sic) de 1901 e transcribímolo tal como foi publicado no citado xornal. Posteriormente nas diferentes edicións do seu "Do Ermo" apareceron algunhas modificacións que podedes ler nesta ligazón ( a edición e a feita pola Deputación de Lugo  no 2006, pax 70,ss) 


Pr’as canónigas 

Montañesas, ¡boa sorte!; 
eu adiós non vol-o digo, 
que sempre fun voso amigo, 
y- heivos d’olvidar co-a morte. 
Cando, aturulando forte, 
chegástedes á ribeira, 
pensei qu´ estaba na feira 
de Gontán, xunto d’ aquelas 
carpazonas coma estrelas, 
que bailan a muiñeira. 

Vades boas de troular: 
inda ben non era día, 
quen vos despide xa vía 
brañegas cabo do mar. 
¡Que pulos! ¡que esbatuxar 
n-a i-auga!; gueibotas tolas, 
roxas com’as amapolas 
qu’ hay n-os centeyos d’aldea 
 brincábades pol-a area 
y-entr- as escumas d’as olas [...] 

donde había colorados
refaixos, campaba o cego 
D’Espiñarcao (1) , un brañego 
¡ Si os hay n-a Corda escolmados! 
As trazas d’os nemorados 
feitízanlle a ispiración 
tras vosco viña ó Espigón 
pra cantar; ¡ mais eu choraba! 
Que n-as copras latexaba 
d’a montaña o corazón 

¡As San Lucas me lembrou 
aquel cantar! ¡que tres días 
con tres noites! E ¡que crías 
van feirear!... Xa pasou 
a mocedá; mais quedou 
acesa algunha muxena 
n-o borrallo: ¡ A fonda pena, 
que sinto lonxe d’a serra! 
¡As feiras d’a miña terra! 
¡ os ollos d’a miña nena!

Diz que quedan para inzar 
pulgas ¡a vao! n-as lareiras 
e fungando as manxupeiras (2)
onde adoitades parar; 
Deixádeslles que rascar 
así como lles fai falla 
e porque o mar xa vos ralla 
fartas de larpar sardiña 
ides pra vosa casiña 
ver os medeiros d’a palla 

¡ y-as ovelliñas ...y -a frol 
d’os toxales!, ouro vello 
 que ten n-as follal-o sello 
 d’os chuchos que lle da o sol; 
¡Virxen do Monte! ¡ C’un fol 
ao lombo tamen m’eu iba! 
¿ mais que digo? ¡xa cautiva 
teño a miña libertade! 
Marchade, nenas, marchade... 
¡non volva o demo pra riba! 

(1) Espiñarcao: Fonte da parroquia de Romariz, Abadín, colindante con mondoñedo e famosa entre outras cousas por este cego moi coñecido polas súas coplas. De Espiñarcao e Romariz, falaremos máis adiante da man de Lence Santar

(2) manxupeira : Non sabemos o significado que adopta Noriega: 1 Cociñeira que non adereza nin sazona as comidas, porque non sabe ou porque non quere. 2. Celestina. Chismosa.

Nota
A fotografía de Noriega está sacada da páxina web do concello de Calvos de Randín, Ourense, onde botou dous anos de mestre (1911-1913)
A da praia da Rapadoira está sacada do blog O Gabinete de Foz. Non sabemos se haberá algunha canóniga polo medio

Presentación na prensa dos "Baños do mar"

Nota de prensa en La Voz de Galicia do 21 de setembro de 2023, presentando as xornadas Setembro x Natural e en concreto o relacionado coas canouras e a caseta de baños.
Presentación feita pola guía e colaboradora deste blog Noemí Díaz Orol. 

Así eran os baños en un thalasso de hai cen anos no Norte galego




Ribadeo divulga a historia das «canouras» e os 9 baños de setembro en Setembro X Natural e a actividade «Baños de mar» esta fin de semana. 
Coñécese como talasoterapia ao «tratamento ou curación a través de sustancias mariñas» e a raíz da devandita palabra grega (thalasso) significa mar. O Cantábrico espertou un costume arraigado no tempo, os baños de setembro, que tivo fama e aínda ten eco na Mariña, lembrando o nome que recibían as mulleres que outrora os realizaban: «carolas» en Foz ou Barreiros ou «canouras» en Ribadeo. Destas últimas falará Noemi Díaz Orol en «Baños de mar» do ciclo Setembro x Natural do Concello ribadense esta fin de semana.
Como guia da visita pero tamén como «neta de Josefa Fernández Santos, canoura». 
Explica que chegaban a Ribadeo a «dar os 9 baños de setembro unha vez rematados os traballos da malla e recolección das colleitas», en grupos familiares ou veciñais e aloxándose en casas locais. Procedían principalmente da Ribeira de Piquín, Pol ou Meira, desprazándose en rutas especiais de autobús da Empresa Ribadeo, ou as de Riotorto e A Pontenova no tren de Vilaodriz.
Recomendados por médicos ou divulgados socialmente, estes nove baños eran un período de relax tras o duro labor do campo e para mellorar a saúde ao «reforzar o sistema inmune de cara ó inverno, evitar enfermidades coma o bocio grazas ás algas ou á inxesta de peixe ou favorecer o apetito e o crecemento e desenvolvemento dos nenos», sinala. Máis beneficios, en caso de problemas de pel ou articulatorios, mesmo en depresións, agrega a guia. 
Considera Noemi Díaz que foron as primeiras turistas: «Elas non só pagaban a estancia, senón que incluso ás veces deixaban parte dos produtos que traían do rural nas casas onde se aloxaban». 
Á volta, algunhas «volvían á súa terra coas alforxas das súas burras cheas de sal, produto difícil de conseguir en zonas afastadas da costa e esencial para a conservación dos produtos da matanza», engade, indicando que o termo de «canoura» tiña naquela época certo significado despectivo, chegando a ser obxecto de bromas por parte de rapaces do lugar"
Noemi Díaz sinala, ademais, que «non había, normalmente, relación entre as canouras e os ribadenses». Excepto coas súas caseiras, que estaban sobre todo nas zonas máis próximas ás praias onde se daban os baños: Cabanela, San Miguel e O Cargadoiro. Os baños tiñan a súa propia normativa, «conservándose incluso unha ordenanza do ano 1861» en Ribadeo, agrega. 
 «Só as mulleres procedentes das familias máis acomodadas do interior podían permitirse o luxo- sinala a guía - de ir dar os chorros na casa de baños, lugar que nun principio estaba destinado só a mulleres e que era frecuentado maioritariamente polas matriarcas das familias máis podentes de Ribadeo». 

A casa de baños

 


A caseta de baños de San Miguel, A Cantábrica, tiña dúas escaleiras para baixar á praia e dous cuartos de hidroterapia (baños quentes, duchas e baños de asento). 
Construíuse na primeira década do século XX, baixo solicitude de 1891 do médico Federico Martínez Montenegro, demandando ao presentar o proxecto «unha casiña onde as damas (máis adiante permitiuse o acceso masculino, dividindo as instalacións por sexo) poidan polo menos estar a gusto» e atendendo á «necesidade de preparar un lugar salubre para os baños, así como dotar ó peirao de Ribadeo dunha instalación destinada ó coidado corporal», explica a guia. 
Díaz Orol indica que as «canouras» identificábanse pola súa vestimenta : «Unha enagua branca de tea de saba que se inflaba coa brisa mariña e se levantaba ó flotar segundo as mulleres se ían introducindo na auga.
As bañistas ribadenses distinguíanse xa, en determinada época, das anteriores polo uso do bañador». 
Mentres, queda aínda moito por indagar sobre o tema, un grupo dunha decena de persoas realiza esta semana os nove baños, que finalizarán o 24. «É unha experiencia que tamén nos está aportando a nivel emocional». 
Este artigo incorpórase ao blog por ser parte primixenia desta andaina nacida a raíz da procura de información sobre as canouras e casa de baños que levaron a cabo tanto Noemí Díaz, como Raquel Queizás, Ana Fernández e un logo etc.
Das alfombras sacudidas, das ventás que se foron abrindo e das memorias desenferruxadas foise xuntando aos poucos información que van nutrir este caderno 

5.11.23

Das canónigas focegas ( I )

Falamos das poubanas e mantidas, das canouras... nesta entrada imos contar o que sabemos das bañistas que da comarca mindoniense ( en sentido amplo) se achegaban a Foz a tomar os baños de setembro. Eran as que chamaban canónigas, e puntualmente montañesas, carolas e memso carpazonas,

O termo canónigas non sabemos se procede das roupas escuras e amplas con certa semellanza aos roupóns que usaban os coengos mindonienses ou pola puntualidade temporal coa que se presentaban na vila focega e mesmo a puntualidade horaria que seguramente rexían os seus baños, semellando tamén a cadencia que eses mesmos coengos tiñan que cumprir para os seus rezos ( as chamadas horas canónicas que temos visto moitas veces coa referencia horas canónigas). Tampouco non hai que desbotar a referrencia burlesca aos coengos mindonienses; lembremos que estas terras mindonienses en sentido amplo era a procedencia destas bañistas e Mondoñedo tiña Seminario diocesano e é capital da diocese con catedral; os coengos ( canónigos en castelán) tiña que haber uns poucos que seguro tamén se achegaban a Foz.O máis probable é que fose unha mestura.

For como fose o caso é que en número considerable, coas súas cestas repletas de víveres, sempre ou case sempre en grupo, a finais de agosto e primeiros de setembro achegábanse aos areais focenses e ao concello limítrofe de Barreiros, mulleres que viñan na procura de baños terapéuticos e que basicamente se comportaban de xeito semellante ás xa citadas poubanas, mantidas ou canouras.

A primeira referencia ás canónigas témola da man de Noriega Varela que en outubro do 1902, escribe o seu coñecido "Pr'as canónigas" (en entrada aparte) publicado o ano seguinte en El Regional de Lugo.

En 1905, 2 de setembro, en La Voz de Mondoñedo e no artigo Impresiones de Foz (no que se critica ao alcalde da localidade) aparece unha referencia ás canónigas:

A xeito de chanza di o xornalista: "...que otras cosas más inexplicables se ven: ¡Como que hemos visto a D. Enrique Costas hombrear en el Obispado de Mondoñedo y a Dodolindo Trigo muy cerca de concurrir con mitra en la cabeza á la playa de Foz, para darse importancia entre las canónigas! 

Anteriormente o citado xornalista quéixase do que considera unha inmoralidade por non estar acoutadas as zonas de baño para homes e para mulleres. Que tempiños!

No diario provincial "El Progreso de 8 de setembro de 1917 recóllese a seguinte nova: 

Muy a gusto, como sardina en banasta, regresan a cientos desde las playas de Foz en camiones, coches y carros, las populares canónicas (sic) magistralmente cantadas por Noriega Varela, el autor de Montañesas.En Mondoñedo y en Foz se llaman canónigas a las alegres montañesas de Abadín y Pastoriza, que vienen a bañarse al Cantábrico, las cuales toman a tres o cuatro baños diarios.

Eduardo Lence Santar en Vida Gallega o 5 de decembro de 1923 escribe:

La playa de la Rapadoira es excelente para los baños, a Foz concurren multitud de bañistas de los partidos judiciales de Mondoñedo, Villalba, Fonsagrada y Lugo 

En septiembre es cuando llegan las Canónigas

¿Quiénes son las Canónigas?

Las montañesas que van a tomar los baños 

¡Y cómo los toman!

¡ Doce y catorce en cuatro días!

Es extremo interesante ver como se bañan las buenas mozas de la montaña.

¡ Qué cuerpos más esculturales, qué alegría, qué bullicio, que algazara! 

¡ Cuadro hermoso verdaderamente encantador !

Fala a continuación das décimas de Noriega Varela que lle dedicara anos atrás. 

Nun poema titulado N'o porto de Foz, dedicado a A. Villar Ponte  o propio Lence Santar  escribe en El Compostelano o 8 de xullo de 1926

Vendoll'a gaita tocar 
ó sonado Coruxeiras
mil carantoñas faguendo
rodeado de montañesas

(e segue)

( D'as canónigas brañegas
que a Foz van todol- os anos
pra tomar en oito días
por riba de trinta baños
(...)
¡Ou anos mozos pasados
n-o porto d'a Rapadoira!
Anos que xa non volvedes,
téñovos eu n-a memoria.

E non podemos esquecer as palabras de Cunqueiro que no seu "Retablo de verano" en La Noche do nove de xullo de 1948 escribía como el só sabía facer:

"(...)Pero se irá la niebla y vendrá el sol. Vendrá el estío, el largo agosto, con la noche mayor de San Lorenzo, las fiestas de Nuestra Señora... y los baños. Vendrán de la montaña los coches con las bañistas. Aquí a las montañesas que bajan a Foz a bañarse las llaman canónigas. Traen sus grandes panes de centeno, sus palmos de tocino, sus quesos de dorada corteza. Se bañarán nueve días en una medicación casi pitagórica; el nueve conserva toda su preñez mágica y transcendente (...) número de condición humana y benéfica.

Continúa falando da invasión normanda e da defensa que fixo o bispo Gonzalo, e continúa:

San Gonzalo no sólo defendió aquel día la tierra del saco pagano, sino también este verano de hogaño, con canónigas rituales, remojándose nueves veces contra el ramo cativo, la erisipela, las verrugas , los romadizos,  y el mal de ojo. Yo, de niño, iba con otros rapacetes a la playa a coger "ollos maus" , testimoniales de tantos malos ojos como las canónigas habían librado en sus baños de San Bartolo.

Se ben é certo que a maioría das referencias ás canónigas fan alusión ás praias de Foz, cremos que ( e esta última pasaxe así o corrobora) tamén as praias do outro lado da ría do Masma ( ese San Bartolo, poñamos por caso) tiñan bañistas claro está, e tamén eran coñecidas como canónigas. Certo é que tamén aparece o termo carolas para as mesmas. 

É xa para rematar se en Viveiro hoxe está asumido maioritariamente o termo "carrachentas" ( sobre todo despois do documentado traballo de Fina Roca) para estas bañistas, unha noticia aparecida no xornal "La Voz de la Verdad" do 3 de setembro de 1917 fala das mesmas aplicándolle o apelativo canónico ( certo que habería que saber a procedencia do redactor da noticia) 

"Ha fondeado en nuestro puerto ayer el buque de guerra Bustamante. Por la noche proyectó sus potentes reflectores sobre el pueblo, produciendo el consabido aspecto fantástico y el asombro de las innumerables "canónigas" de Covas.

Nota:

As ilustracións están sacadas

A praia de Foz do blog A insua do Insua

A cabeceira do xornal de Galicina

O destrutor da rede 

3.11.23

Unha visión ultraxante das poubanas

No Xornal de Tabeirós, de Calros Solla ( ver ligazón ) recóllese a achega "humorística sobre as poubanas, publicado no "Almanaque humorístico de Galicia para 1878 ", por Jesús Muruais, pontevedrés ,avogado, escritor, xornalista e crítico literario galego. (ver ligazón ). Nesas páxinas da rede hai información sobre o autor e os almanaques.
Este relato tivo moito éxito na prensa galega do momento e mesmo nos diferentes cadernos dixitais actuais que falan das poubanas fanse continuo eco do mesmo.
Nós publicámolo como "texto exótico" e mesmo xogando coas palabras poderíamos chegar a dicir que " é tóxico".
Leva por título "Las poubanas" e di así: 
El nombre es exótico, pero la especie es indígena. 
Ha nacido en los riscos patrios, ha crecido cabe el emblema más venerando del hogar gallego, negro y panzudo jefe de nuestros penates, el pote; ha enronquecido su berroqueña garganta con los aturuxos nacionales y cumple religiosamente con el doble precepto galaico-social de no ir a la escuela ni lavarse las manos y los pies, a no ser en casos de inundación súbita e imprevista del nativo regato, que sirve de espejo a las silvestres y disyuntivas facciones de su rostro no profanado por otra agua que la no muy limpia, aunque sagrada, que recibió en el pilón bautismal.
Siempre he estado a matar con la reducida y arbitraria división de sexos que las leyes y costumbres han establecido. Ni frailes descalzos son capaces de convencerme de que no deba darse carta de naturaleza al sexo–presbítero, ni hay fuerzas humanas que me hagan tolerable el tener que decir a mis lectoras que la poubana pertenece al sexo femenino.
Ello es que la poubana, a pesar de que adolece de unas patas monumentales, unas caderas ciclópeas, un gañote desmesurado y otros excesos impropios de su sexo, pasa por mujer en el concepto del vulgo.
En el archi-pintoresco puerto de Marín es donde se encuentra la poubana. Suele venir en caravana por los meses de julio o agosto, desde las fragosas montañas en que tuvo su cuna, a buscar en el mar que baña las hermosas playas de aquel pueblo, alivio a padecimientos de más o menos larga fecha y que exigen perentoriamente los maravillosos auxilios de la hidroterapia. Acomódanse por tribus las poubanas en alguna choza de pescador, por cuyo alquiler se deciden a pagar seis cuartos diarios por cabeza, después de cuatro horas del heroico e indispensable regateo previo, y en el mismo día comienzan a sumergir sus cuerpos en las saladas ondas.
Yo he tenido la fortuna de recoger las primeras impresiones de una poubana al hallarse ante el no conocido y terrible elemento. Encontrábase la joven, a quien acompañaba su madre, en lo alto de una pendiente de la carretera de Pontevedra a Marín, desde donde se domina completamente el paisaje más admirable y poético del mundo. Enfrente veíase el mar azul y tranquilo que reverberaba entre sus ondas a la luz chispeante del sol; la isla de Tambo aparecía a lo lejos como una inmensa tortuga dormida al arrullo del oleaje, y a derecha e izquierda, detrás y delante, desarrollábanse en vasto panorama redondeadas colinas cubiertas hasta la cima de la espléndida vegetación que por todas partes crece en el amenísimo rincón de tierra en que hemos nacido.
La poubana contemplaba sin pestañear todo lo que la rodeaba.
Pero de pronto, animose su semblante con las tintas del placer y señalando a un grupo de desnudos marineros que se bañaban al abrigo de una elevada peña gritó:
 −Mi madre, aqueles pescados son homes! 
Observación que hacía honor a sus conocimientos en historia natural y a su afición a la piscicultura, pues aún permaneció media hora larga contemplándolos.
En las primeras horas de la mañana, es cuando las poubanas abandonan el lecho de hojas de maíz, para tomar el primer baño de la serie de los del día, pues no se contentan con menos que con tres cotidianos. ¡Triple ablución, impotente para despojar a sus cuerpos de la tupida corteza que los envuelve! Míralas allí, lector, agrupadas al pie de aquellas rocas, espantando a las gaviotas con sus bruscos movimientos, retozando como un rebaño de focas sorprendidas por un rayo de sol, luciendo entre las eternas nieblas del polo. Pero, no te acerques demasiado, lector de mi alma. Aquella poubana que juguetea con las espumas, aquella Venus de Cerdedo o de Soutelo de Montes ha cogido un guijarro tremendo y se dispone a lanzártelo con toda la fuerza de su selvático brazo. ¿No te lo he dicho? Ya te ha descalabrado. Retírate sin chistar porque la poubana ha tenido razón en protestar en esa forma, poco suave tal vez, contra tu ilegítima curiosidad.
La poubana tiene pudor, aunque se baña frecuentemente sin su túnica.
Por esta razón, que es ciertamente de peso, no puedo seguir copiando el tipo tan al natural como yo quisiera.
Tampoco me atrevo a penetrar en su domicilio para seguir perfilando este boceto. Si el olor a manteca rancia y a bacalao frito no me asfixiaba antes de pasar el umbral, sería un espectáculo que daría al traste con mi delicada organización el de seis o siete poubanas auténticas, abandonadas a sus instintos y sobre todo solas, porque si bien admiten en su intimidad a alguno que otro compañero de S. Antón, este es así mismo poubano, a juzgar por la escasa gallardía natural de sus movimientos.
Y tendría que poner fin aquí a este deslavazado esbozo a no ser por cierto hallazgo inapreciable que he tenido en Marín una mañana del pasado estío. Es una carta de una poubana a una amiga de la tierra que transcribo no literalmente, porque no la entenderías, pero si con escrupulosa fidelidad en cuanto al espíritu de la misma: 
Maripepa: saberás en como estoy cada día más gorda, hastra el punto de que me estralaron las medias que mercara por mor del rocío que corre. Tomé lo menos diez baños, que con otros diez que tomé hacen vinte y no pienso parar hastra echar toda la morriña del cuerpo. Me dices que te coja algún pescado de camino que tomo el baño, pero, a pesar de haber tantos, ningún pescado se me vino a las manos. Parece mentira. Estoy perfectamente mantida, con chocolate a los domingos y manteca todas las tardes. Las sardinas están aquí a patadas, pero no las puedo ver desde que tomé una enchenta atroz con ellas. Por poco no me custa el pellejo. Si no fuera por el porte, te mandaba siete u ocho para que también te hartaras y después me darías lo que me custaron cuando pudieses ¡Si vieras que ricas están con un poquito de tocino! 
Es cosa de comerse espinas y todo.
Tengo que ajustar la caballería para cuando vuelva, que será pronto. Me van a llevar un dineral de dinero, pero la salud es antes que nada”.
El resto de la carta era completamente ilegible, por tener adheridas varias escamas de sardinas.
Peza do clásico humor que aproveita o elo máis débil da sociedade para chancear e xerar risa entre un público lector entre o que non se vai encontrar con toda seguridade os, ou neste caso, as eludidas.

A imaxe de Muruais está recollida do citado blog de Calros Solla
A do Almanaque, da páxina da RAG
 

2.11.23

Da literatura oral e as bañistas de setembro (e III )


Nesta entrada  facemos referencia a esta copla que hoxe podemos ler se nos achegamos á praia da Cuncheira no concello de Baiona.
Creación anónima dalgunha poubana? non sabemos; o que si é certo é que é unha mostra de agradecemento creado por parte destas mulleres que con todas as dificultades do mundo se achegaban a ese areal ( como a calquera outro) por ver de mellorar ou fortalecer a súa saúde despois dos duros traballos do campo dos meses estivais.

Estas poubanas agradecidas seguro se farían eco do salutífero da actividade nas súas parroquias; non o dubidamos a teor do que a literatura oral deixou nesta costa baionesa

Adeus Cuncheira queridiña
algas,augas e canto ti tes;
cheguei xunto a ti tollidiña
e vou sana polos meus pés

Acompaña esta entrada unha fotografía da placa citada e outra da praia das Cuncheiras nos anos vinte (ver ligazón)
Esta fotografía foi feita polo fotógrafo Aurelio Rey Alar 

A insua do Insua

Se algún lugar hai no espazo dixital que aborde con profundidade o tema das bañistas labregas galegas, sen dubidalo, este blog de Emilio Xosé Ínsua (ver ligazón) é a mellor fonte onde beber a dia de hoxe.
Nós que andamos collendo de aquí e dacolá, mesturando a información coa que temos, contrastándoa claro! e publicando pequenos retallos dunha historia por escribir, non podemos máis que recoñecer o traballo pretérito deste blogueiro.
De feito, deixamos xa unha ligazón permanente na barra dereita do noso caderno, por se alguén quere completar o que aquí vaiamos achegando. 
Deixamos tamén como ilustración  a que Ínsua ten na súa entrada, sen ter a certeza de que o posado deste grupo de bañistas reflicta o colectivo que estamos a tratar (pero iso xa é cuestión de interpretacións) .

31.10.23

Da literatura oral e as bañistas de setembro ( II )


Xa vimos nunha entrada anterior unha cantiga vixente en Vilaxoán, das poucas que atopamos relacionadas co tema que tratamos:

Somosche de Vilaxóan
a terra das revenidas
onde se canta moi ben
e se bañan as mantidas.
Seguindo o avanzado na entrada anterior achegámonos agora a Ribadeo. O enxeño popular para xerar coplas, alcumes e demais xogos lingüísticos chocalleiros ou burlóns, nesta vila é manifesto. Basta con ler números da Comarca ou de Riberas del Eo, publicacións hoxe unidas na Comarca del Eo e mesmo en outras do lado asturiano da ría para confirmar o que aquí se expón. 
Pois ben, nalgunha biblioteca da veciñanza e gardadas como verdadeiros tesouros (sono), ben mecanográfadas ou ben manuscritas, hai memoria de vellas coplas atribuídas a un par de zapateiros de vello, da vila.
Un dos autores, xa confirmado, é Carnota, Daniel Carnota (Daniel da Lancha); co taller na rúa de San Miguel. Son moitas as súas enxeñosas punzadas  que actualmente podemos ler nas redes sociais do concello ribadense.
Nós paramos nunha delas que fai referencia directa aos canouros ( neste caso a invectiva é cara un home)
Un canónigo dos baños 
nas orellas ai que pinta! 
mais que orellas parecían 
calamares en su tinta! 
Curioso ademais a referencia a canónigos, co que queda demostrado que tamén por Ribadeo usábase, aínda que menos, este despectivo para facer alusión aos bañistas setembrinos.
A citada copla chegou a nós a través de Fátima Solloso Irimia. 
Remexendo pola nosa conta demos con outro folio que non sabemos moi ben como chegou a nós pero si que indica (pódese ver ampliando a imaxe que acompaña esta entrada) que a autoría é de Carlois, zapateiro, tamén , pero este situado en Reinante, no que é hoxe a tenda de fotografía Suso (o seu fillo).
O folio leva por título Ribadeo visto por fóra; unha das coplas que aparecen neste texto fala directamente dun bañista e di
Un vello que viña aos baños 
arrastrado pola mofa 
 o meteron de cabeza 
 no portal da Garabata (sic) 

Quedamos coa dúbida, que se cadra resolvemos máis adiante,  de que sexan distinto autor. Os papeis terman do que se lles pon e nada imos obxectar.
A nosa achega ao respecto incorporámola aquí, pois acae ben e, dalgún xeito, é deixar pegada dixital de oralidade. Os folios andan ciscados por aí pero din:

Xa están a chegar as festas 
estan chegando as canouras 
Vén o tren de Vilaoudriz 
ateigado coas súas cestas.

Xa se ven polo Cantón 
sentadiñas coa calceta,
escoitando moi atentas 
a música das orquestras.

Levarán algún recordo 
cando marchen pra as súas terras? 
Algún botello de auga
e se poden unhas medias.

Algunhas de ben arriba 
das que lles din montañesas,
aproveitan a viaxe 
pra levaren sal nas cestas.

As canouras ben merecen 
ter lugar entre os turistas 
que viñan a Ribadeo 
darse baños sen ser vistas 

De literatura oral ás fotografías das bañistas de setembro ( I )


Non é moi doado dar con fotografías das bañistas que desde o interior chegaban a nosa costa para se dar os saudables baños de setembro.

Non sabemos se as medidas que as diferentes ordenanzas dos concellos, regulando baños e lugares permitidos para uns e outras  impedindo a mestura de sexos, facía que os posibles fotógrafos tivesen dificultade de acceso para obter instantáneas, ou fose simplemente desinterese por parte dos fotógrafos; o caso é que poucas imaxes temos.

Esta en concreto do Arquivo do Padre Gaite recolle o baño dunhas mantidas na praia da Corna ( entre Palmeira e a Pobra do Caramiñal) descoñecemos data, e mesmo a súa publicación na rede xerou controversia pois hai quen sitúa a fotografía na praia de Areas Gordas na Lanzada.

Por testemuño directo dunha boa coñecedora da zona: María Dolores Domínguez, viguesa con orixes na Pobra e usuaria todos os veráns do citado areal, podemos afirmar que aínda que si está certemente descoñecida é a praia indicada. 

Por outra banda ben sabemos que a literatura popular da man de poetas, fistores e regueifeiros foi sempre un fiel reflexo da sociedade na que é creada. Exemplo emblemático témolo na  coñecida:

"Chamáchesme moreniña
á vista de tanta xente,
agora vaime quedare 
moreniña para sempre"

A denuncia dunha moza nuns tempos nos que a cor bronceada non tiña o valor social que ten hoxe; os morenos e morenas eran xentes labregas e traballadores que andaban expostas ao sol, mentres burguesía e nobreza tapaban a pel para lucir brancura permanente ( lembremos a orixe do "sangue azul", precisamente nesa brancura da pel que permitía ver as veas)
Esta muller destoutra fotografía cumpre cos preceptos de cubrición, mesmo con parasol, para evitar os raios de sol na antiga praia de Cabanela, en Ribadeo ( foto do muro de fb Litoral ribadense). Deducimos polo mesmo que non se trata de ningunha canoura, antes ben algunha muller da burguesía vilega ou veraneante.
En próximas entradas ampliaremos o tema


25.10.23

As mantidas

As mantidas
El baño 

Con estes cadros de 1970 pintados por Antón Rivas Briones, propiedade de A Fundación de Abanca iniciamos esta entrada para falar das bañistas que "desde Arzúa e Melide" e seguro máis lugares  do interior achegábanse no mes de setembro a Vilagarcía, Vilaxoán ou Carril  ( xuntamos as tres localidades que no seu momento foron concellos independentes, para formar parte hoxe de Vilagarcía de Arousa) a tomar os baños, facíano en praias como A Hortiña no barrio do Castro (Vilagarcía) que desapareceu coa construción do Porto, na das Canelas (Vilaxoán) e na praia da Concha as máis pudientes que visitaban o balneario alí instalado e mesmo algunhas facían uso das súas instalacións.
Escribe Luis María Salgado Sáenz falando do balneario “La Concha de Arosa” que  admitía a todas as clases sociais: " A partir del mes de septiembre, preferentemente, acudían al establecimiento los/as llamados/as “mantidos/as” -visitantes asiduos tambíén de los balnearios de Caldas-, después de la marcha de la pléyade de forasteros que veraneaban en Vilagarcía. 

Eran gentes venidas de pueblos o aldeas de la Galicia interior que, en un principio, con sus atuendos característicos entraban indecisos en el mar y hacían piruetas para vestirse y desvestirse sobre la arena, pero que poco a poco fueron modernizándose, pues también la moda llegaba tierra adentro, y usaron maillots de nylon o espuma que les permitía vestirse sobre él, por secarse este rápidamente, una vez terminado el baño, tal vez prescrito por el médico. 

A algunos, más finos y clasistas, no les gustaba la inmensa avalancha de labradores que según ellos ensucian el mar, invaden las casas en las que duermen, en un montón de paja, más de una docena de mantidos, y toman por asalto los únicos asientos disponibles en la Alameda de Vilagarcía, en las noches en que la orquesta de los señores Manzano y Valverde dejan oír sus acordes"

Como observamos, o cariño dos propios coas bañistas é compartido na maioría dos lugares, sexan mantidas. canouras , poubanas,...

Esta "Concha de Arosa" foi inaugurada en xullo de 1888 pero xa en Vilagarcía funcionaba outra rexentada polo señor D. Ramón Montilla desde 1877: Casa de baños Montilla



Algunha veciña de idade de Vilagarcía ( nacida o ano da guerra ) lembraba no 2013 en La Voz de Galicia que "en setembro  vía chegar ás mantidas (chamábanas así) que cos seus camisóns parecían un cadro de Sorolla" 

Como testemuña oral destas mantidas, en Vilaxoán seguen cantando todos os agostos nas festas das revenidas ( sardiñas propias da zona)

Sómosche de Vilaxoán
da terra das revenidas
onde se canta moi ben
e se bañan as mantidas

E certamente parece que empregaban a praia de Canelas para tales mesteres.

As fotografías do balneario e das mantidas no interior do mesmo pertencen a Caldas de Reis e Salgado

O anuncio foi publicado nos primeiros días de agosto do ano 1877 en " El Diario de Santiago"

A chegada das canouras ( I )


Ao falar das canouras xa comentamos que o lugar de procedencia era ben dispar, había quen viña de moi lonxe e outras que se achegaban a tomar as augas desde  parroquias próximas (mesmo do propio concello) (diferentes entrevistas realizadas para a actividade Os baños de mar así o indican).

Pol, Meira, Os Oscos, Trabada, Riotorto, A Pontenova, O Piornedo de Donís (Cervantes)... e moitos máis eran diferentes puntos de procedencia destas mulleres dispostas a tomaren os correspondentes baños de setembro.

Na publicación do ano 1852 "Nueva guía del bañista en España" de Aureliano Maestre de San Juan xa se recollía  Ribadeo como lugar frecuentado polos "bañistas" referencia xeral, pero tamén única da provincia lucense no citado manual (tamén aparece Castropol no lado astur da ría). 

É dicir que xa a mediados do século XIX testemúñase presenza de bañistas nas praias ribadenses; de feito léronse por parte de Noemí Díaz Orol, na actividade citada o día 24 de setembro, no anfiteatro de Cabanela, unhas ordenanzas do concello de Ribadeo sobre as normas a cumprir nos baños xa do ano 1861, e ben sabemos que as normas van moito despois de que algo estea previamente implantado na sociedade.

Sen nos desviar do tema, o transporte ben se facía en cabalerías que atravesarían montañas e vales ( algunhas sabemos deixaban estas na Veiga e facían o derradeiro treito en carruaxes ( así o testemuñaban en Donís no ano 1995 e confirmaba Isabel Somoza na actividade comentada)

Outras virían nos coches de liña (ben, sentadas no interior ou amontoadas na baca do autocar). Seguramente usarían distintos medios para achegarse á parada destes autobuses.

As máis próximas mesmo usarían burras para achegarse aos baños ( segundo recollemos : desde a casa dos Gallopines achegábase ao Cargadoiro unha muller hospedada alí coa súa filla )

E nos dous primeiros terzos do s. XX aproveitaban o tren de Vilaoudriz para viren ata a vila ribadense .

A fotografía que ilustra a entrada colgouna Alberto Paraje no muro de facebook  "Non eres de Ribadeo..."

Deixamos nesta entrada este vídeo como testemuño do tren de Vilaodríz, curtiño pero saboroso...


24.10.23

Baños prodixiosos


No blog de Shady Galicia, "Sin permiso de tu cara ni licencia de ustedes", o dezanove de agosto de 2010 publica esta entrada "Baños prodixiosos" que pensamos interesante para este "As canouras"

Vexamos:

Ide tomar nove ondas 
antes de que saia o día 
e levaredes convosco 
as nove follas da oliva. 
Romance popular 

Lémbroas nos veráns da infancia na Mariña Lucense como personaxes curiosas e de pintoresca estampa. Chamábamoslles as Carolinas ou Catalinas. Eran mulleres campesiñas que a finais de agosto, xa rematados os labores do campo, viñan “tomar os nove baños por consello de médico”. Non vistían bañador, senón brancas enaguas ou coloridos camisóns -e nalgún caso un hábito- que unha vez mollados apegábanse aos corpos regalando a olladas esculcadoras xenerosas curvas e sombranceiras carnes (de aí –coido eu- o nome de “mantidas” que recibían noutras partes do país).

 As Carolinas, temerosas da bravura do mar, refrescaban brazos e pernas nas mornas augas que se acubillaban nas covancas dos cons ou nas remansadas pozas que afondaban no areal cando xa tiña devalado a marea. As máis ousadas achegábanse aos lindes do mar e aserándose sobre da auga xogueteaban e zapicaban coa escuma das ondas que xa brandas e calmas ían morrer no regazo da ourela. Algunhas veces, e ben ancoradas á punta dun penedo, téñoas visto tender os corpos sobre da salgada superficie e así abandonarse gozosas ao deleitoso pracer de ser abaladas e tomadas por enteiro na donda oleaxe mariña. Cando isto sucedía, a bris do mar inflaba as amplas roupaxes das Catalinas e daquela deviñan aos meus ollos en cordiais cetáceos abeirados na ribeira ou en coloristas e risoñas morsas frotantes. 

O que elas non sabían, e naquel tempo eu tampouco, é que tomar “os nove baños” ten a súa orixe nun rito ancestral e pagano -que máis tarde se cristianizou-, o de “As nove ondas”. Este rito atribuía ao deus mar e a deusa lúa o poder de fecundar as mulleres ermas e desfacer os meigallos e feitizos dos demos como ben dice unha canción popular: 

Levei á miña muller/ á Lanzada, ás nove olas:/Leveina a desenfeitar/e botar os demos fóra. 

Mais da personificación do mar como amante e o seu poder fecundador, non só dá conta a tradición popular, pois amósase tamén nos versos trobadorescos das Cantigas de Amigo medievais: 

Quantas sabedes amar amigo/ treydes comig' a la mar de Vigo:/ E banhar-nos- emos nas ondas! 

Malia que segundo a crenza, a data más axeitada é o día de San Xoan e as aguas máis propicias son as da praia da Lanzada, inda están a tempo de achegarse á costa e beneficiarse da prodixiosa maxia das nosas ondas mariñas. Pero non esquezan que, para que o ritual faga o seu efecto, terán de agardar á caída da noite e espidos á luz do luar recibir o pulo de nove ondas. 

Por certo, que o beneficio no só é para as mulleres, tamén se estende aos varóns que desexen recuperar ou mellorar a súa virilidade (e nin lles conto os miragres que obra este nocturno novenario cando se fai en parella e con premeditación e alevosía). En canto aos nove baños, se non disporen de tempo ou a crise lles atufa, fagan o mesmo que aquela Catalina que aforrou os cartos dos nove días de estadía na costa sen incumprir o consello de médico: catro baños pola mañá e cinco polo serán.

A fotografía da cabeceira é sacada de A insua do Insua

23.10.23

O mar terra adentro

O Consello da Cultura Galega no ano 2004 publica este traballo inédito de Xaquín Lorenzo con gravados de Conde Corbal ( este que ilustra a entrada ,é un deles, leva por título  A chegada dos poubanos ) sobre a presenza e sentir do mar para as xentes do interior e, claro! non podía faltar a referencia aos bañistas de setembro achegando algunhas consideracións interesantes.

Deixamos aquí os parágrafos que fan referencia a estes poubanos e deixamos esta ligazón para quen desexe completar a lectura 

O que di Xocas vai a continuación:

O mar tén un grande atractivo prâs xentes do interior. É pra elas algo lonxano, cheo de poesía, que fala fondamente ô seu sentimento, espertando n-iles unha saudade estrana de cousa non coñecida. Iste máxico atractivo do mar nas xentes que viven aleixadas de íl, manifestase en varios aspectos do vivir do noso pobo e de xeitos diversos. Non pretendo eiquí esgotal-o tema, mais sí quero dar algunhas mostras de esta presencia do mar na terra adentro. Ainda non fai moitos anos era costume nos nosos campesiños que podían, «ir ôs baños» no vran, cando os traballos da terra o permitían, xuntandose algúns veciños e indo a Vigo, a Pontevedra, â Cruña…, ê porto de mar que lles pillase mais perto. Eran os chamados «poubanos», en senso despectivo, pol-as xentes da costa. Elí estaban uns dias, tomaban os seus baños, escollendo lugares ceibes de olladas alleas, e tornaban prâ casa.

Chegados de volta onda os seus, ainda seguían o tratamento dos baños, pois durante algún tempo, e coma compremento de aquiles, non traballaban, andaban moi abrigados e os seus xantares eran escolleitos, pra que a tempada de posbaños non lles prestara mal. Coistes baños líganse algunhas crências de tipo mais ou menos superticioso, especialmente as relacioadas coas ondas do mar que receben na meianoite do dia de San Xoan, e que teñen unha chea de virtudes, tanto de tipo terapéutico coma máxico. Cecais poida esta costume relacioarse c-unha ara romana atopada por min preto de Ourense e na que un astorgano adica n-esta terra tan lonxe da costa un exvoto âs Ninfas do mar. Será un voto de gratitude por algún beneficio conseguido na que hoxe é noite de San Xoan, que suplantou a calquera diviñidade indíxena? 
Agora ben; cando os campesiños tornan de volta da costa adoitan traguer coiles, en lembranza da sua estadía e como mostra do seu contacto co mar, algunhas cousas que díen permanencia na sua mente a aquiles felices dias de folganza, consistentes, pol-o xeral, en cunchas atopadas nas praias e nas que poden escoitar o bruar das ondas mariñas. É corrente que veñan con colares, caixas, marcos pra coadros, adornos e outros trebellos feitos con cunchiñas pequenas e que mercan ôs nativos dos portos en que estiveron. Istes obxetos son tema pra contar ôs veciños as suas esprencias mariñáns, enchendo uns intres nas longas noites do inverno a carón da lareira, misturando istes relatos cos contos do trasno e das bruxas.

Xove


Nun artigo de Marco López en LaVoz de Galicia con data 3 de setembro de 2011, baixo a epígrafe de
"Os baños de setembro" entre outras cousas que nada teñen que ver co que nos atingue, comenta:
"Antigos baños marítimos que as mulleres labregas adoitaban tomar no mes de setembro, unha vez finalizados os labores do agro. As carrachentas, canónigas, poubanas ou mantidas adoitaban mergullarse na auga salgada entre sete e quince veces, nun ritual que hoxe cualificaríamos de «tratamento preventivo por prescrición médica» e que naquela época recomendaban médicos e curandeiros. 
Contan os máis vellos que algunhas labregas da Rigueira acudían á praia de Bidueiros (no concello de Cervo) onde aliviaban as doenzas dos ollos e a reuma, ademais de camiñar pola area para mellorar a falta de circulación.
Eran mulleres dun tempo no que non existía a posibilidade de apuntarse a espléndidos balnearios con circuitos de augas termais subvencionados pola Administración."
Independentemente da denominación que non aparece moi precisa, si testemuña a práctica bañista neste caso na praia de Bidueiros
A imaxe correspóndese coa praia de Paraños , praia que usaba a veciñanza de Bidueiros, Lieiro, Cervo antes da construción de Alúmina que cortou todos os camiños de acceso por estar dentro da súa propiedade. Hoxe en día só ten acceso pola costa desde a praia de Lago 

22.10.23

De poubanas e casas de baños en A Guarda


Conta no seu muro de facebook Jose Antonio Uris Guisantes que "preto da praia de Aldramán ( dentro do porto da Guarda) existía a Casa de Baños " LA INICIADORA". 
Esta Casa de Baños xa non existe, os seus donos foron Casimiro Vicente Peniza e María Vicente Rolan. A primeira fotografía data de 1926 e a outra de 1924. Fóronme cedidas pola familia. Dentro da casa tiñan unha caldeira onde quentaban a auga do mar bombeada por unha bomba manual. Dispuña de tres grandes bañeiras de porcelana nas que as empregadas botaban auga quente, dentro xa botaran un brazado de "algas" chamadas "sojas" (laminarias) que previamente foran collidas nas rochas con fouce e postas a secar. No momento de botar as sojas a auga quedaba totalmente marrón e as sojas brancas, que eran retiradas para que as ou os bañistas puideran meterse dentro a disfrutar do baño.
Trataban reumas, enfermidades da pel, problemas de circulación etc. 
Acudían aos baños desde Ribadavia, Tui e moitas localidades da contorna. 
Aproveitando que estaba preto a praia (sen area) de Aldramán ('a orela perdida' en árabe) dentro do porto guardés, tamén se instalaron casetas de madeira para cambiarse os e as  bañistas, polo que aquela zona  chamouse popularmente AS CASETAS.


Continúa informando Uris Guisante que
"ALDRAMÁN = A orela perdida, segundo o historiador guardés  D. Generoso Álvarez Seoane que escribíu que un "bajel corsario" dunha flota que ía entrar no río Miño (navegable ata Tui) un temporal desfixo o bajel contra as rochas dentro da pequena cala do futuro Porto. Desde esa foi coñecida como a "praia de Aldramán" composta por pequenas pedras e pozas entre as rochas. 
Foi a praia oficial da Guarda ata agosto de 1934 cando se inaugurou o acceso e praia da Area Grande."
Temos pendente de localizar o artigo Las calceteras de La Guardia do citado Generoso Álvarez Seoane publicado en "El Faro de Vigo" o 16 de xaneiro de 1973 
Noutros artigos de prensa aparece a referencia de poubanas para estas bañistas guardesas :
Así neste de 18 de abril de 2012 publicado en Páxinas da Guarda, Celso R. Fariñas recolle a achega de Jesús Muruais en El Eco de Galicia falando das poubanas e remata dicindo (colleita propia): "Recordando a aquelas primeiras turistas 'poubanas' que visitaban A Guarda"
Completa o artigo con esta fotografía
ç

A maiores engadir que no traballo de fin de grao de Blanca Domínguez Sobrino "El habla marinera en A Guarda (Pontevedra)  nun dos Anexos aparece o vocabulario recollido por Joaquín Cadilla nas entrevistas feitas aos mariñeiros, tamén aparece o termo "poubana" vivo, pois o traballo é do 2021.


21.10.23

As poubanas de Marín

Julio Santos Pena o 17 de agosto de 2022 publica este interesante artigo no xornal dixital La Carriola de Marín ( do que tamén procede a imaxe  que ilustra esta entrada) sobre as poubanas
"Era una palmaria realidad aquello de que “Después de la peregrina... el invierno encima”. Con certeza y acierto se decía eso porque, hace cincuenta años, el clima era como tenía que ser en Galicia y, tras los cuatro días y medio de verano, desde ahora mismo se tornaba todo gris y por encima, como andábamos por la hora vieja, la noche caía muy pronto sobre el pueblo. Y llegaba el momento de las “Poubanas”.
Durante los meses de julio y agosto los niños de todas las calles de Marín se habían hecho amigos de otros chavales llegados del interior de Galicia con sus familias alquilando casas por el mes entero con lo que la calle se convertía en una fiesta. Algunos de aquellos chicos o chicas volvían otra vez porque sus padres ya apalabraban la residencia para el próximo año y la amistad entre la grey infantil se acrecentaba y se recibía a los amigos del pasado año con verdadera ilusión, como si de familiares se tratara.
Pero pasaba La Peregrina y empezaban a marchar para sus pueblos de residencia con lo que las calles iban quedando otra vez casi vacías y los chavales sentían la marcha de sus nuevos o reiterados amigos. Es que, realmente, el invierno ya asomaba la patita en forma de nubes, de “poalla”, a veces nortadas impenitentes y, en todo caso, días sustancialmente más cortos que dos semanas antes. 
Y era el momento del otro turismo más humilde pero más entrañable. Nunca supe el motivo de que se llamaran “Poubanas” a aquellas mujeres, que eran la inmensa mayoría de las personas que llegaban como nubes a Marín para ocupar las casas que acogían veraneantes de última hora 
- ¿Hai pousada?- se les oía decir cuando asomaban la cara a la puerta de una vivienda de la calle esperando la respuesta de sus moradores
Y muchas veces sí había “pousada”. Aquellas mujeres casi siempre vestidas con trajes oscuros y toquillas entraban en las casas para negociar con las propietarias de las mismas el precio de unos días de estancia en ellas. Personas del interior gallego que venían, en su mayoría, con la orden expresa de sus médicos del pueblo de tener que bañarse en la playa al menos nueve días, trataban de que aquella orden, seguramente higiénica, les costase el menor gasto y, tras el tira y afloja del acuerdo, dejaban dicho el día de su llegada para iniciar su tardío pero saludable veraneo
Y llegaba el día de la arribada, muchas veces con el disgusto de la dueña de la “pousada” porque, las dos o tres que iban a venir, se convertían, por arte de la magia popular, en seis, siete u ocho personas con lo que el trato se adulteraba bastante pero no ocupaban más que las piezas de la casa contratadas aunque durmieran todas en una habitación.
Además, aquel turismo tan popular se las arreglaba para no gastar un duro en comidas ni restaurantes porque, con ellas, venían los jamones de casa, el tocino, el queso, el pan y cualquier otro alimento que pudiera soportar, aunque fuera bajo la cama donde dormían, los diez o doce días que duraba la estancia tras cumplir los nueve baños de rigor médico.
Ni que decir tiene que las casas adquirían un olor a todo aquel avituallamiento que no se iba hasta las navidades siguientes pero, fuera como fuese, poubanas y propietarias acababan llegando a un nuevo acuerdo, no muy diferente al primero y hasta en muchas ocasiones se hacían amistades casi familiares.
Y las poubanas cumplían el rito anual. La playa de Portocelo se llenaba de ellas y digo ellas porque los hombres eran una mínima parte de la población flotante llegada tras La Peregrina. Corros de mujeres ataviadas con trajes de baño que no eran tales sino sábanas o tejidos similares que cubrían sus cuerpos a modo de chilabas y que al salir mojadas del mar tras los “chupos” de rigor, se les pegaban como una segunda piel con lo que ofrecían una imagen que en ciertos casos ponía a algunos a cien por hora. Muchas de ellas alternaban el baño de la playa con el que hacían en la desaparecida Casa de Baños que se ubicaba al lado del ayuntamiento donde recibían sanadoras aguas también del mar pero en chorros que alguien les lanzaba desde un metro de altura desde cubos especiales o jofainas debidamente preparadas para ello.
Las poubanas regresaban a la casa donde residían y, ya al atardecer salían a pasear por aquel entrañable Marín de los años cincuenta y su pasión eran los bancos de la alameda o, cuando la nortada arreciaba, que era casi siempre después de la Peregrina alternando con los días de “poalla”, se concentraban en la escalinata de la Plaza del Reloj hasta que les llegara la hora de la cena con lo que finalizaban el día ya que, aunque alguien no se lo crea, de aquella ni televisión ni radio había, con lo que lo mejor era dormir temprano para reponer fuerzas, que mañana había que darse los nuevos “nueve chupos” en Portocelo.
Entrañable estampa la del turismo de poubanas, dicha sea esta palabra con el mayor cariño y respeto para todas aquellas familias que nos visitaban en aquellos tiempos."